İçindekiler
İşçi-işveren ilişkisi devam ederken işçiler, yaptıkları işin karşılığında birtakım hukuki haklar elde ederler. Bu haklar genel olarak işçinin iş ilişkisi devam ederken kazandığı haklardır. İş sözleşmesi devam ederken kazanmadığı hakları ise iş sözleşmesinin sona ermesinden sonra talep edebilmektedir. İşverenin bu hakların karşılığını işçiye tamamen ödemesiyle birlikte işçiler haklarını elde etmiş olurlar. Bununla birlikte, işverenlerin bu yükümlülüklerinden kurtulmalarını ispatlamaları, işçilerin işverenlerini ibra etmeleri ile söz konusu olabilir. İşverenin işçiye bütün alacaklarını ödediğine dair kayıt içeren, işçinin imzaladığı bu belgelere ibraname veya ibra sözleşmesi denir.
İbra Kavramı
Kelime anlamıyla ibra; aklama, temize çıkarma anlamlarına gelir. Hukuki anlamda ise; bir borçlunun borcunu ödeyerek veya başka bir şekilde borcundan kurtulması anlamına gelir. Geçerli bir ibra işleminin yapılması halinde, borçlu taraf borcunu ödeme yükümlülüğünden kurtulmuş olur. İlerleyen zamanlarda bir hukuki uyuşmazlık söz konusu olduğunda borçlu taraf, ibra işlemine dayanarak borcunu ödeme yükümlülüğünden kurtulduğunu ispatlayabilir.
İşçinin İşvereni İbra Etmesi
İş sözleşmeleri, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nda tanımlanan hizmet sözleşmelerinin özel bir türüdür. İş sözleşmelerinden kaynaklı uyuşmazlıklar genel olarak 4857 sayılı İş Kanunu’na bağlıdır. Bununla birlikte, bu Kanunda hüküm bulunmayan hallerde Borçlar Kanunu hükümleri uygulama alanı bulur. İbra sözleşmesi ile ilgili İş Kanunu’nda bir hüküm bulunmamaktadır. Bu nedenle işçi-işveren arasındaki ibra sözleşmesi Türk Borçlar Kanunu’ndaki hükümlere tabidir.
Geçerlilik Şartları
İşçi ve işveren arasındaki ibra sözleşmesi Türk Borçlar Kanunu’nun 420. maddesinin ikinci fıkrasında yer almaktadır:
“İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesinin yazılı olması, ibra tarihi itibarıyla sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık sürenin geçmiş bulunması, ibra konusu alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi, ödemenin hak tutarına nazaran noksansız ve banka aracılığıyla yapılması şarttır. Bu unsurları taşımayan ibra sözleşmeleri veya ibraname kesin olarak hükümsüzdür.”
Kanun hükmüne göre, ibra sözleşmesinin geçerli olabilmesi için şu şartların var olması gerekmektedir:
- İbra sözleşmesinin yazılı olması,
- İş sözleşmesinin sona ermesinin üzerinden en az bir ay süre geçmesi,
- İbra sözleşmesine konu işçilik alacaklarının türünün ve miktarının açıkça yer alması,
- Alacakların tamamen, eksiksiz bir şekilde ve banka yoluyla ödenmesi.
Kanun’un bu hükmüne uygun olarak düzenlenen bir ibra sözleşmesinin varlığı halinde, geçerli bir ibra ilişkisinin varlığından söz edilebilir. Bu durumda, alacaklarının ödenmediğini iddia eden bir işçinin iddialarına itibar edilemeyecektir. Zira işveren, işçinin alacaklarının ödendiğini ve kendisini ibra ettiğine dair ibra sözleşmesine dayanarak işçiye borcunun olmadığını ispatlayabilecektir.
İbra sözleşmesi uyarınca işverenin borcundan tamamıyla kurtulabilmesi için ibra metnine bütün alacak kalemlerinin yazılması gerekmektedir. Aksi takdirde işveren, ibranamede yer almayan alacak kalemlerini ödediğini ayrıca ispatlamak zorundadır. İspatlayamadığı takdirde, işçi ibra metninde yazmayan alacak kalemlerini talep edebilir ve hukuki sürecin ardından alacağını alabilir.
İbra metninde yazan alacak kalemlerinden birinde ya da birkaçında işçinin alacağı yok ise dahi bu kalemlerin ibra metnine “alacağı yoktur” kaydıyla eklenmesi gerekmektedir. Zira aksi takdirde işçinin bu alacak kalem(ler)ini dava etmesi mümkündür.
Alacak kalemleri ile birlikte alacak miktarlarının da her bir kalem için ayrı ayrı yazılması gerekmektedir. Yalnızca kalemlerin ya da miktarların yazdığı bir ibra sözleşmesi geçersizdir. Bu durumda geçerli bir ibranamenin doğurduğu sonuçlar meydana gelmemiş sayılacağından, işverenin işçinin alacaklarının ödendiğine dair savunmalarına itibar edilemeyecektir.
İbra Sözleşmesinin Sonuçları
Geçerli bir ibra sözleşmesinin varlığı halinde, işverenin işçiye işçilik alacaklarını eksiksiz olarak ödediği ve işçinin işverenden herhangi bir alacağının kalmadığını ikrar ettiği kabul edilir. Bu nedenle ibra sözleşmesi, işçinin alacağını/işverenin borcunu sona erdiren bir hukuki işlemdir. Bu nedenle işlem yapılmadan önce özellikle işçilerin alacaklarını tümüyle alıp almadığı hususuna dikkat edilmesi gerekmektedir.
İşçinin alacaklarının her kalem yönünden eksiksiz tespiti ve banka yoluyla ödenmesi önem arz etmektedir. Zira işçinin alacaklarının eksik hesaplanması veyahut bankaya eksik yatırılması hallerinde ibra sözleşmesi geçersiz sayılacaktır. Bu durumda işveren işçinin alacaklarını ödeme borcundan kurtulmamış olacağı için işçiye karşı sorumluluğu devam edecektir. Bu nedenle işçinin tüm alacaklarının eksiksiz olarak hesaplanması ve banka yoluyla ödenmesi önemlidir.
İşçilik Alacakları Yönünden
İşinden ayrılan işçi, işten ayrılma sebebine ve yöntemine bağlı olarak bazı işçilik alacaklarına hak kazanır. Bunlar; kıdem ve ihbar tazminatı, fazla mesai, hafta tatili, UBGT, AGİ ve yıllık izin ücretleridir. Bu ücretlerden bazılarının normalde iş sözleşmesi devam ederken ödenmesi gerekmektedir. Fazla mesai, hafta tatili, UBGT, yıllık izin ve AGİ ücretlerinin, iş sözleşmesi devam ederken ödenmesi gerekir. Bu ücretlere hak kazanılması halinde işverenin bunları derhal ödemesi gerekmektedir. Kıdem ve ihbar tazminatları ise sözleşmenin sona erdirilmesi ile muaccel hale gelen alacaklardır.
Yukarıda sayılan işçilik alacaklarının, iş sözleşmesinin bitmesinin ardından hesaplanması ve işveren tarafından işçiye eksiksiz bir şekilde banka yoluyla ödenmesi gerekmektedir. Bu miktarların, tarafların üzerinde anlaştığı miktar olması bu noktada önem arz etmektedir. Önemli olan husus, işçinin gerçek çalışma şartları doğrultusunda hak ettiği gerçek alacaklarının tespitidir. Bu tutarların altındaki rakamlarla anlaşılması halinde, işverenin sorumluluğu gerçek miktarla aradaki fark yönünden devam eder. Örneğin 7.500 TL kıdem tazminatı hak etmiş olan bir işçi, işveren ile 7.000 TL kıdem tazminatı üzerinden anlaşır ve bu miktarın yatırılmasının ardından işverenini ibra ederse, kalan 500 TL için işçilik alacağını talep ve dava etme hakkı kazanır.
Feshin Geçersizliği (İşe İade) Davası Yönünden
İşçinin iş sözleşmesi, kendi isteği ya da kendisinden kaynaklı bir sebepten dolayı değil de işverenin iradesiyle sonlandırılıyorsa ve işçi, bu feshin hukuka aykırı olduğunu düşünüyorsa feshin geçersizliği için işe iade davası açabilmektedir. Mahkemece feshin geçersizliğine karar verilirse bu durumda fesih hiç yapılmamış gibi işçinin iş sözleşmesi devam edeceğinden işçi işçilik alacaklarını talep edemez. Ancak işveren işçiyi işe başlatmazsa, bu durumda işçi hem işçilik alacaklarını hem de işe başlatılmama nedeniyle hak kazanacağı tazminatlarını talep etme hakkına sahip olur.
Bu durumda da işçinin işverenden alacakları söz konusu olduğundan, işverence bu alacakların ödenmesi gerekmektedir. İşveren tarafından bu alacakların işçiye yukarıda da açıkladığımız şartlar dâhilinde ödenmesi ve akabinde işçiden ibraname alınması gerekmektedir. Aksi takdirde işçi bu alacaklarının tahsili için cebri icra yollarına başvurma hakkına sahip olur.
İşçilerin iş sözleşmesinden kaynaklı alacak haklarının yanı sıra, işveren açısından bakıldığı zaman da işverenlerin işçilerin hak ettiği alacakları eksiksiz olarak işçiye ödemeleri ve bunun neticesinde işçiden ibraname alınması önem arz etmektedir. Tarafların hukuk nezdinde haklarının korunması için bir İş Hukuku avukatından destek alınmasını öneriyoruz.
