İşçilerin gündelik hayatlarında yaşanan birtakım gelişmeler işlerini yapmalarına engel olabilmektedir. İşçi bazı durumlarda hayatın olağan akışı gereği işini olması gerektiği gibi yapamayabilmektedir. İş Kanunu, bu tip durumlarda işçiye belirli sürelerle izin verebiliyor. Bu yazımızda ise bu konuya doğum özelinde bakacağız ve doğum izninin ne olduğu ile doğum izninin süresi ve bu konuya ilişkin özel düzenlemeleri inceleyeceğiz.
Doğum İzni Kavramı
Kadın işçilerin iş sözleşmeleri devam ederken hamile kalmaları halinde, doğumdan belli bir süre önce başlayıp belli bir süre sonrasına kadar devam eden ücretli izne doğum izni denir. Doğum izni sürecinde işçinin iş sözleşmesinden kaynaklı hakları aynen devam etmektedir. Kadının doğum yapmasının ardından bu izin analık izni adını alır.
Eşi doğum yapan erkek işçiler de belirli bir süreye kadar babalık izni kullanabilmektedir. Ancak bu izin, tabiatı itibarıyla doğum/analık iznine göre daha kısadır. Ancak kadın işçinin doğum sırasında veya doğum sonrasında vefat edebilir. Bu durumda onun kullanması gereken doğum sonrasına ait izin günlerini eşi erkek işçi kullanır.
Doğum İzni Süreleri
Doğum izni ve buna dair süreler, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesinde detaylı bir şekilde tarif edilmiştir. Buna göre, kadın işçiler doğumdan önceki sekiz hafta ile doğumdan sonraki sekiz hafta süresince çalıştırılamazlar. Bu süre Kanun’un kesin hükmü olup aksine sözleşme yapılması mümkün değildir. Ancak kadın işçi isterse ve çalışmasında tıbbi yönden bir sakınca bulunmadığı doktor raporuyla da onaylanırsa, doğumdan önceki üç haftaya kadar çalışmaya devam eder. Bu durumda, kadın işçinin doğum öncesinde kullanması gerekirken kullanmadığı bakiye izinler doğum sonrasına kalır. Örneğin, doktor izniyle doğumdan önceki üç haftaya kadar çalışmaya devam kadın işçi, kullanmadığı bakiye beş haftalık doğum öncesi iznini doğum sonrasında kullanır. Böylece normalde sekiz hafta doğum sonrası izni (analık izni) kullanacak olan kadın işçi, on üç hafta doğum sonrası izin kullanır.
İşçi çoğul gebelik yaşarsa süreler doğum öncesinde ve sonrasında ayrı ayrı iki hafta daha uzar. Mesela ikiz çocuklara hamile olan bir kadının doğum öncesinde de sonrasında da onar haftalık izinleri olacaktır.
Kadının öngörülenden daha erken doğum yapması halinde, doğum öncesinde kullanamadığı izinleri doğum sonrasında kullanır. Örneğin normalden üç hafta erken doğum yapan kadın, kullanamadığı izinleri doğum sonrasında kullanır. Yani analık izni üç hafta fazla olur.
Kanun’un belirlemiş olduğu bu süreler, kadının ve bebeğin sağlığı açısından doktor raporu ile uygun görüldüğü takdirde artırılabilir. Buradaki artırım süresi doktor raporunda belirtilen süreler olacaktır.
Eşi doğum yapan erkek işçiler ise kanunen beş günlük ücretli izne hak kazanmaktadır.
Doğum Sonrasında İşçilere Sağlanan Diğer İzin ve Haklar
İş Kanunu, işçiye sadece doğum öncesinde değil; doğum sonrasında da birtakım hak ve izinler sağlamaktadır. Temel olarak kadın işçiye sekiz (çoğul gebelikte on) haftalık analık izninin yanı sıra, babaya da beş günlük babalık izni verilmektedir. Bu izinlerin yanı sıra, doğum yapan kadınlara başka hak ve izinler de sağlanmıştır. Bu izinlerin bazıları ücretli, bazıları ise ücretsiz izinlerdir.
Kadın işçiler, doğum yapıp analık iznini de kullandıktan sonra tekrar işbaşı yapmak durumundadır. Ancak bebeğin emzirilmesi için işçiye günde toplam bir buçuk saat süt izni verilmesi gerekir. Bu sürenin işçi tarafından ne zaman ve nasıl kullanılacağını bizzat işçi belirler. Örneğin işçi, gün içerisinde yarımşar saatten üç kere süt iznini kullanarak evine gidip bebeğini emzirebilir. Bu süreler işçinin çalışma saatine dahildir.
Çocuk sahibi olan işçiler, çocuklarını yetiştirebilmek için Kanun’un kendilerine tanıdığı bu ücretli izinlerin yanında ücretsiz izinlere de sahiptir. Kanun’a göre, kadın işçi isterse analık izni bittikten sonra altı aya kadar ücretsiz izin hakkına sahiptir. Yıllık ücretli izin hesabına bu süre dahil olmaz. Bu izinden farklı olarak, işçi işine bütünüyle ara vermek istemiyorsa, bu durumda kısmen ücretsiz izin hakkı da olur. Haftalık normal mesai saatinin yarısında çalışıp kalan yarısında çocuğuna bakmak isteyen kadın işçi bu şekilde de izin kullanabilir. Kanun hükmüne göre, analık izninin bitişinin ardından çocuğun yetiştirilmesi ve büyütülmesi için kadın işçiye isteği halinde ilk doğumda altmış, ikinci doğumda yüz yirmi, takip eden doğumlarda ise yüz seksen güne kadar kısmi izin verilebilir. İşçi, bu süre zarfında haftalık mesaisinin yarısında çalışır, kalan süresinde ise çocuğuyla ilgilenir. Bu iznin kullanılabilmesi için, çocuğun hayatta olması şarttır. Çocuğun ölümü halinde, işçi bu izni kullanmaya devam edemez.
Bağlantılı Diğer İzin ve Haklar
Doğum izni, temel itibarıyla kadının doğum yapacak olması nedeniyle iş sözleşmesinden kaynaklı iş görme yükümlülüğünü geçici bir süre için yeterince yerine getiremeyecek olması nedeniyle mahrum kalacağı yasal haklarının telafisi için öngörülmüş bir kavramdır. Bu nedenle işçinin hamilelik sürecinin sağlıklı bir şekilde ilerleyişini sağlamak için bazı işlemlere olanak sağlanmalıdır.
Bu duruma kadının hamilelik sürecindeki olağan periyodik kontrollerini örnek verebiliriz. Dönemsel olarak kadının kontrol yaptırması gereken durumlarda, işverenin işçiye gerekli izinleri vermesi gerekir. Bu izinler ücretlidir. Hamileliğin gidişatına bağlı olarak izinlerin nasıl kullanılacağı hususunda, doktor görüşleri de gözetilerek tarafların anlaşması gerekir.
Doğum izni hakkında yukarıda vermiş olduğumuz bilgiler tamamen bilgilendirme amaçlı olup herhangi bir bağlayıcılık içermemektedir. Bu konuyla ilgili yasal bir sorununuz olduğunda uzman bir avukata danışarak hareket etmenizi tavsiye ederiz.
