İçindekiler
Türk mahkemelerinde yabancı hukukun uygulanmasını düzenleyen kanun, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’dur. Yabancılık unsuru taşıyan özel hukuka ilişkin işlem ve ilişkilerde uygulanacak hukuk, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, yabancı kararların tanınması ve tenfizini düzenlemektedir. Başka bir deyişle yabancı hukukun Türkiye’de uygulanıp uygulanmayacağının değerlendirmesini, uygulanacak yabancı hukuk bakımından bu durumun nasıl gerçekleşeceğini hükme almaktadır.
Yabancı Hukukun Niteliği
Yabancı hukukun niteliği bakımından farklı görüşler ve uygulamalar mevcuttur. Bu görüşler ve uygulamalar yabancı hukuku “hukuk” veya “vakıa” olarak kabul eden iki görüştür.
Yabancı hukuku “vakıa” olarak kabul eden görüşe göre, hukukun düzenlendiği devletin egemenlik sınırlarından çıkması ile “hukuk” olmaktan çıkmakta ve yabancı mahkemeler bağlayıcı kuvvete sahip olmamaktadır. Bu görüşte yabancı hukuk davaya ilişkin bir vakıa olarak davanın taraflarınca ileri sürülür, ispatlanır ve ispata ilişkin hükümlere tabidir.
Yabancı hukuku “hukuk” olarak kabul eden görüşe göre, yabancı hukuk da milli hukuk gibi görülür. Hakim taraflardan bir talep gelmese de yabancı hukuk uygulanması gerekiyorsa bunu resen tespit eder ve uygular. Ülkemizde de yabancı hukuk “hukuk” olarak kabul edilmektedir. Kanunlar ihtilafı kurallarına göre yabancı unsurlu uyuşmazlığa yabancı hukukun uygulanması gerekiyorsa bu yabancı hukukun daha doğru ve adaletli olduğu kabul edilir.
Yabancı Hukukun Tespiti
Türk kanunlar ihtilafı kuralları gereğince yabancı hukukun uygulanacağına karar verilmişse MÖHUK madde 2 gereği hakim Türk kanunlar ihtilafı kurallarına göre yetkili olan yabancı hukuku kendiliğinden tespit eder ve uygular. Bu bakımdan hakimin hukuku bilme zorunluluğu yabancı hukuk bakımından da geçerli olup olmadığını ve yabancı hukukun tespitini nasıl yaptığını incelemek gerekir.
Yabancı hukuku “vakıa” olarak kabul eden görüşte de “hukuk” olarak kabul eden görüşte de hakimin yabancı hukuku bilme zorunluluğu yoktur. Hakimin hukuku bilme zorunluluğu yalnızca milli hukuk için geçerlidir. Türk hakiminin yabancı hukuku bilme zorunluluğu yoktur ve yabancı hukukun içeriğinin tespitinde tarafların yardımını isteyebilir. Tarafların yardımını isteme imkanına sahip olsa da yabancı hukukun tespiti hakimin resmi görevidir.
Yabancı Hukuka Ulaşma Yolları
Hakim yabancı hukuku biliyorsa yabancı hukuku kendiliğinden uygulamalıdır. Yabancı hukuku bilmemesi durumunda hakim resen yürürlükte olan yabancı hukukun içeriğini tespit etmelidir. Hakim yabancı hukuku tespit etmede geniş bir yetkiye sahiptir.
Hakimin İncelemesi
Hakim yabancı hukuku araştırabileceği gibi, taraflardan da yabancı hukuku talep edebilir, taraflar dışında çeşitli kurumlardan da yardım talep edebilir, bilirkişiye ve uzman kuruluşlara başvurabilir, “uzman görüşü”(HMK 293) usulünden kıyasen yararlanmak suretiyle de yabancı hukukun içeriğini tespit edebilir. Hakimin yabancı hukuku menşe ülkesindeki anlam ve kapsamıyla tespit edebilmesi önemlidir. Bu sebeple sadece hukuk kurallarının değil, hukuk kurallarının yanında mahkeme kararlarının ve doktrin görüşlerinin de tespit edilmesi gerekir.
Hakimin bilirkişiye başvurmasının HMK 266’ya aykırı olduğu düşünülebilir. Ancak Hakimin hukuku bilme zorunluluğu yalnızca milli hukuk için geçerlidir. Bu sebeple hakimin yabancı hukukun tespitinde bilirkişiye başvurabileceği kabul edilir.
Hakimin başvurabileceği kurumlar arasında örnek olarak, T.C. Adalet Bakanlığı (Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü), T.C. Dışişleri Bakanlığı, söz konusu yabancı ülkenin Türkiye’deki elçilik veya konsoloslukları veya yabancı ülkedeki Türk elçilik ve konsolosluklar verilebilir. Hakimin uzman kuruluşlardan yardım talep etmesi de mümkündür. Uzman kuruluşlar, üniversitelerin hukuk fakülteleri bünyesindeki Milletlerarası Özel Hukuk Anabilim dalları veya Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Münasebetler Araştırma Merkezleri, Karşılaştırmalı Hukuk Araştırma Merkezleri ve benzeri uzman enstitü ve kuruluşlardır.
Taraflardan Yardım İstenmesi
Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 2. maddesinin 1. fıkrasının 2. cümlesi uyarınca “hâkim, yetkili yabancı hukukun muhtevasının tespitinde tarafların yardımını isteyebilir.” Hüküm kendine has bir delil temin kuralıdır. Bu hüküm uyarınca taraflar içeriğin tespitinde hakime yardımcı olabileceklerdir. Taraflar, yabancı hukuk metinlerinin “güvenilir onaylı” çevirilerini sağlayarak hâkime yardımcı olabilmektedirler. Sadece kanun metinlerinin değil, doktrindeki görüşlerin ve mahkeme kararlarının da sağlanmasında fayda bulunmaktadır. Taraflardan gelen yardım hakimi bağlamamaktadır. Hakim tarafların getirdiği bilgilerin doğruluğundan şüphe duyuyorsa kendisi de araştırmalıdır. Tarafların yardımı sadece hâkimin yabancı hukuku tespit edememesi ve hâkim tarafından taraflardan yardım istenilmesi halinde söz konusu olabilmektedir. Hâkime yardım edilmemesi durumunda taraflara hukukî sorumluluk yüklenememektedir.
Milletlerarası Sözleşmeler
Yabancı hukukun içeriğinin tespit edilmesini düzenleyen 07.06.1968 tarihli “Yabancı Hukuk Hakkında Bilgi Edinilmesine Dair Avrupa Sözleşmesi”ne Türkiye de taraf olmuştur. Sözleşmeye taraf devletler, medenî, ticarî hukukları ve hukuk usulleri ile yargı örgütleri konusunda birbirlerine bilgi vermeyi taahhüt etmektedirler. Sözleşme gereğince bilgi talebinin adlî mercilerden sadır olması gerekmekte ve bilgiler ancak açılmış bir kovuşturma dolayısıyla istenebilmektedir. Ülkemizde akit devletlerden gelen bilgi taleplerini kabul etmek ve kendi adli makamlarına ait bilgi taleplerini yabancı ülke yetkili makamlarına iletmek üzere, “Alıcı Makam” ve “Gönderici Makam” Adalet Bakanlığı olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla Sözleşme gereğince hâkim yabancı hukukun içeriği hakkında Sözleşmeye taraf olan devletlerin yetkili makamlarından bilgi talep edebilecektir.
Yabancı Hukukun Uygulanması
Hakimin yabancı hukuku uygularken yabancı hukukun menşe ülkesindeki anlam ve kapmasıyla uygulaması gerekmektedir. Yabancı hukuk ile Türk hukukunun benzer veya aynı hükümlere sahip olması dahi o hukukun Türk mahkemelerindeki gibi uygulanmaması, yabancı mahkeme bu hükmü nasıl uygulayacak ise o şekilde uygulaması gerekir. Yabancı hukukun yabancı ülkede yorumlandığı gibi yorumlanması zorunludur. Yabancı hukukun ilgili hükmünün uygulanması konusunda söz konusu yabancı ülkede tartışmalar mevcut ise, bu durumda hâkimin öncelikle içtihatlara göre karar vermesi, içtihat bulunmaması veya çelişkili içtihatların bulunması halinde ise, hâkim görüşü dikkate alması gerektiği ileri sürülmektedir.
Yabancı hukukun uygulanması mutlak bir anlama sahip değildir. Kamu düzenine aykırılık, doğrudan uygulanan kuralların varlığı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’na aykırılık durumlarında yabancı hukuk uygulanamamaktadır.
Yabancıya Karşı Kazanılan Davalarda Hükmedilen Miktarın Yurt Dışından Tahsil Edilmesi
Yabancıya karşı kazanılan bir davada hükmedilen miktarın yurt dışından tahsil edilmesi, çeşitli faktörlere bağlı olarak değişebilir. Ancak genel olarak, yurt dışından tahsilat yapmak için aşağıdaki yöntemler kullanılabilir:
Yabancı Mahkeme Kararının Tanınması: Yabancı mahkeme kararı, ülke içinde tanınarak icra edilebilir hale getirildiğinde, bu karar doğrultusunda yurt dışından tahsilat yapılabilir.
Yargı Yolu Kullanarak Tahsilat: Yabancı ülkede bir mahkeme süreci başlatarak, davacı hakkında yargı kararı verildiğinde, yargı kararı doğrultusunda tahsilat yapılabilir.
Tahkim: Tarafların sözleşmesinde yer alan tahkim hükümleri doğrultusunda bir tahkim süreci başlatarak, yabancı ülkede verilen tahkim kararı doğrultusunda tahsilat yapılabilir.
Yurt Dışındaki Bir İş Ortaklığı veya Temsilci Aracılığıyla Tahsilat: Yurt dışında bir iş ortağı veya temsilci aracılığıyla, yabancı ülkeden tahsilat yapılabilir.
Döviz Transferi: Yabancı ülkeden tahsilat yapmak için, döviz transferi yapılabilir. Bu durumda, banka havalesi veya çek gibi ödeme araçları kullanılabilir.
Yukarıda hukuki açıdan önem ihtiva eden “Türk Mahkemelerinde Yabancı Hukukun Uygulanması” konusu genel bir çerçeveyle açıklanmıştır. Uygulanacak yabancı hukuk hakkında detaylı bilgi gerektiren bu konu önemli ve hukuki danışmanlık alınması gereken başlıca konulardan biridir. Daha fazla bilgi ve danışmanlık için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
