Faydalı model, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Patent ve Faydalı Model başlıklı dördüncü kitabında düzenlenmiştir. Bu yazımızda sizlere faydalı modelin tanımı, faydalı modelin hükümsüzlük nedenleri ve hükümsüzlük davası süreci hakkında bilgiler sunacağız.
Faydalı Model Nedir?
Faydalı model, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Faydalı Model ile Korunabilir Buluşlar ve İstisnaları başlıklı 142. maddesinde tanımlanmıştır. İlgili tanım uyarınca, tekniği bilinen durumuna dahil olmayan yeni ve tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir veya kullanılabilirse (sanayiye uygulanabilir buluşlar) faydalı model ile korunabilecektir.
Faydalı model, patent başvurularının yüksek maliyetli olması ve patent belgesi alınması sürecinin uzun olmasından dolayı buluş sahipleri tarafından sıkça tercih edilebilmektedir. Ancak aynı kişiye veya halefine, aynı buluş konusunda, aynı koruma kapsamıyla birbirinden bağımsız olarak birden fazla patent veya faydalı model ya da bu belgelerin her ikisi verilememektedir.
Faydalı modelde koruma süresi 10 yıl olarak gösterilmektedir. Yine faydalı model için yalnızca araştırma raporu düzenlenirken, patent başvurusu için hem araştırma hem inceleme raporu düzenlenmektedir. Ayrıca faydalı model için buluş basamağının aşılması şart değildir, ancak patent belgesi alınabilmesi için buluş basamağı aşılmış olmalıdır.
Hükümsüzlük Nedenleri
Faydalın modelin hükümsüzlük nedenleri, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Faydalı Modelin Hükümsüzlüğü başlıklı 144. maddesinde sayılmıştır. İlgili hükme göre hükümsüzlük nedenleri şunlardır:
Faydalı model konusu faydalı model koruma şartlarını taşımaması
Faydalı modeller hakkında koruma şartları, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Faydalı Model ile Korunabilir Buluşlar ve İstisnaları başlıklı 142. maddesinde düzenlenmektedir. Yukarıda belirttiğimiz tanım uyarınca yerli ve sanayiye uygulanabilirlik şartlarına sahip buluşlar faydalı model korumasında yararlanabilecektir. Sanayiye uygulanabilir olma haline üretim, ticaret, madencilik, turizm, balıkçılık vb. sektörler de dahil edilmektedir. Ancak avukatlık, doktorluk, müşavirlik vb. serbest meslekler sanayi kavramı içerisinde değerlendirilemeyecektir. Yine faydalı model olarak korumanın sağlanması için yenilik basamağının aşılması ve araştırma raporunun sunulması diğer gerekliliklerdendir. “Yenilik basamağı” ile kastedilen, kamu tarafından sözlü veya yazılı olarak bilinmeyen yeni bir buluş olmasıdır. Buluşun başvuru tarihinden önce Türkiye veya dünyanın herhangi bir yerine kamuya sunulması halinde buluş artık yeni olarak nitelendirilemeyecektir.
Buluşun yeterince açıklanmaması
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Buluşun Açıklanması, Tarifname, İstemler ve Özet başlıklı 92. maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca buluş, buluş konusunun ilgili olduğu teknik alanda uzman bir kişi tarafından buluşun uygulanabilmesini sağlayacak şekilde yeterince açık ve tam olarak patent başvurusunda, tarifname, istemler ve tarifnamede veya istemlerde atıf yapılan resimlerle açıklanmalıdır. İşte burada belirtildiği şekilde buluş yeterince açıklanmamışsa bu bir hükümsüzlük sebebi olarak ileri sürülebilecektir.
Faydalı model konusunun başvurunun ilk halinin kapsamını aşması
Bu hükümsüzlük şekli, 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Faydalı Modelin Hükümsüzlüğü başlıklı 144. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili hüküm uyarınca faydalı modelin konusu başvurunun ilk halini aşması veya faydalı modelin bölünmüş bir başvuruya veya rüçhan hakkından yararlanarak aynı buluş için yapılan bir başvuruya dayanması durumunda en önceki başvurunun ilk halinin kapsamını aştığı takdirde bu bir hükümsüzlük sebebi oluşturacaktır.
Faydalı model sahibinin faydalı model isteme hakkına sahip olmadığı ispatlanamamış olması
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Patent İsteme Hakkı başlıklı 109. maddesi uyarınca patent isteme hakkı, buluşu yapana veya onun haleflerine ait olup bu hakkın başkalarına devri mümkündür. Buluş birden çok fazla kişi tarafından birlikte gerçekleştirilmişse patent isteme hakkı, taraflar başka türlü kararlaştırmamışsa tamamına ait olacaktır. Ancak aynı buluş, birbirinden bağımsız olarak birden çok kişi tarafından gerçekleştirilmişse patent isteme hakkı, önceki tarihli başvurunun yayımlanmış olması şartıyla daha önce başvuru yapana aittir. Patent almak için ilk başvuru kişi ise aksi ispat edilinceye kadar, patent isteme hakkının sahibi sayılacaktır.
Başvuru sahibinin hak sahibi olmadığı ispat edildiği takdirde yetkili ve görevli mahkemede hükümsüzlük davası açılabilecektir. Verilecek hükümsüzlük kararı neticesinde faydalı model sahibinin belgesi geçmişe dönük olarak iptal olunacak ve faydalı model hükümsüz sayılacaktır. Ancak faydalı model hükümsüzlüğü davası lehine sonuçlanan gerçek hak sahibi faydalı modeli kullanabilmek için yeni bir başvuru yapmalıdır.
Hükümsüzlük Davası
Görevli ve yetkili mahkeme
Faydalı modelin hükümsüzlüğüne ilişkin davalarda görevli ve yetkili mahkemeler, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Görevli ve Yetkili Mahkeme başlıklı 156. maddesinde açıklanmıştır. İlgili madde uyarınca bu kanundan doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme, fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi ile fikri ve sınai haklar ceza mahkemesidir. Hükmün devamında o yargı çevresinde fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi ile fikri ve sınai haklar ceza mahkemesi bulunmadığı takdirde asliye hukuk ve ceza mahkemesi tarafından ilgili uyuşmazlığa bakılacağı belirtilmiştir.
Sınai mülkiyet hakkı sahibi tarafından üçüncü kişilere açılacak davalarda yetkili mahkeme, davacının yerleşim yeri veya hukuka aykırı fiilin gerçekleştiği veya bu hukuka aykırı fiillerin sonuçlarının görüldüğü yer fikri ve sınai haklar mahkemesi; üçüncü kişiler tarafından sınai mülkiyet hakkı sahibine açılacak davalarda ise davalının yerleşim yerindeki fikri ve sınai haklar mahkemesi yetkili sayılacaktır. İlgilinin Türkiye’de ikameti bulunmaması durumunda ise davanın açıldığı tarihte sicilde kayıtlı vekilinin işyerinin bulunduğu yer; vekillik kaydı olmadığı takdirde Türk Patent ve Marka Kurumu merkezinin bulunduğu yer fikri ve sınai haklar mahkemesi yetkili sayılacaktır.
Faydalı model hükümsüzlüğü davasına ilişkin diğer konular, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Faydalı Modelin Hükümsüzlüğü başlıklı 144. maddesinin (2) numaralı fıkrası vd. düzenlenmiştir. İlgili hüküm uyarınca menfaati olanlar, Cumhuriyet savcıları veya ilgili kamu kurum ve kuruluşları faydalı modelin hükümsüzlüğünü isteyebilecektir. Ancak faydalı model hakkı sahibinin faydalı model isteme hakkına sahip olmadığı hakkında hükümsüzlük ancak buluşu yapan veya halefleri tarafından istenebilecektir.
Hak düşürücü süre
Bu dava için hak düşürücü süre belirlenmiştir. Faydalı modelin koruma süresince veya hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde, sicile faydalı model olarak kayıtlı kişiye karşı açılabilecektir. Sicilde hak sahibi olarak görülen kişilerin davaya katılmalarını sağlamak için bu kişilere ayrıca tebligat yapılacaktır.
Verilecek karar
Hükümsüzlüğe ilişkin dava faydalı modelin bir bölümü için açılmışsa sadece o bölümü etkileyen istem veya istemlerin iptali suretiyle kısmi hükümsüzlüğe karar verilecektir. Bir istemin kısmen hükümsüzlüğüne ilişkin karar verilemeyecektir. Kısmi hükümsüzlük kararı verilmesi sonucu, faydalı modelin iptal edilmeyen istem veya istemleri taşıdığı takdirde faydalı model, bu istem veya istemler için geçerli kalacaktır.
Kararın etkisi
Faydalı model belgelerinin hükümsüzlüğü kararı kesinleştiğinde herkese karşı hüküm doğuracaktır. Hükümsüzlük kararı mahkeme tarafından re’sen Türk Patent ve Marka Kurumu’na bildirilmektedir. Hükümsüzlük davası sonucunda verilen kararın sonuçları geçmişe dönük olarak etkili olacaktır. Bu sebeple faydalı model veya faydalı model başvurusuna 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile sağlanan koruma hiç doğmamış sayılacaktır.
Ancak faydalı model sahibinin ağır ihmal veya kötü niyetli olarak hareket etmesinden zarar görenlerin tazminat talepleri saklı kalmak üzere, hükümsüzlüğün geçmişe dönük etkisi şu durumları etkilemeyecektir:
- Faydalı modelin hükümsüzlüğüne karar verilmeden önce, modelin sağladığı haklara tecavüz sebebiyle verilen hukuken kesinleşmiş ve uygulanmış kararlar.
- Faydalı modelin hükümsüzlüğüne karar verilmeden önce yapılmış ve uygulanmış sözleşmeler.
Faydalı modelin hükümsüzlüğüne karar verilmeden önce yapılmış ve uygulanmış sözleşmeler için ödenmiş bedelin hakkaniyet gereğince kısmen veya tamamen iadesi talep edilebilecektir.
Yukarıda hukuki açıdan önem ihtiva eden “Faydalı Model Belgelerinin Hükümsüzlüğü” konusu genel bir çerçeveyle açıklanmıştır. “Faydalı Model Belgelerinin Hükümsüzlüğü” konusu oldukça önemli ve hukuki danışmanlık alınması gereken başlıca konulardan biridir. Daha fazla bilgi ve danışmanlık için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
