Tasarım Hakkına Tecavüz ve Hukuki Sonuçları

Tasarım hakkına tecavüz ve bu hakka tecavüzün hukuki sonuçları, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nda düzenlenmiştir. Bu yazımızda sizlere tasarım hakkına tecavüz oluşturan fiiller, tasarım hakkına tecavüz ve cezalar ile tasarım hakkına tecavüz halinde tazminat hakkında bilgi sunacağız.

Tasarım Hakkına Tecavüz

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Tasarım Hakkının Kapsamı ve Sınırları başlıklı 59. maddesi uyarınca tasarımdan doğan haklar münhasıran tasarım sahibine ait olacaktır. Üçüncü kişiler, tasarım sahibinin izni olmadan koruma kapsamındaki tasarım veya tasarımın uygulandığı ürünü üretemeyecek, piyasaya sunamayacak, satamayacak, ithal edemeyecek, ticari amaçlı kullanamayacak veya bu amaçlarla el bulunduramayacak ya da bu tasarım veya tasarımın uygulandığı ürünle ilgili sözleşme yapmak için öneride bulunamayacaktır. 

Tasarım Hakkına Tecavüz Fiilleri

Tasarım hakkına tecavüz, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Tasarım Hakkına Tecavüz Sayılan Fiiller başlıklı 81. maddesinde düzenlenmiş olup bu fiiller sınırlı sayıdadır. İlgili hüküm uyarınca bu fiiller;

• Tasarım sahibinin izni olmaksızın 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu hükümlerine göre koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini üretmek, piyasaya sunmak, satmak, sözleşme yapmak için öneride bulunmak, ticari amaçla kullanmak veya bu amaçlarla bulundurmak, başka bir şekilde ticaret alanına çıkarmak, ithal işlemine tabi tutmak.

Aynısını veya ayırt edilemeyecek kadar benzerini üretmek

Bu hüküm kapsamında tasarım hakkına tecavüz hallerinin ilki, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’na göre tasarım sahibinin izni olmaksızın yine aynı kanun hükümlerine göre koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısının veya genel itibariyle ayırt edilemeyecek kadar benzerinin üretmektir. Üretmek tek başına tecavüz hali sayılabildiğinden üretilen ürünün piyasaya çıkarılması veya pazarlanması ayrıca gerekmeyecektir. 

Aynısını veya ayırt edilemeyecek kadar benzerini piyasaya sunmak

Bu hüküm kapsamında tasarım hakkına tecavüz hallerinin ikincisi, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu hükümlerine göre koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini piyasaya sunmaktır. Hukuki olarak tasarım sahibinin tasarımın uygulandığı ürünün piyasaya sunulması adına vereceği izin için kanuni bir şekil şartı bulunmamaktadır. Bu sebeple tasarım sahibi bu izni yazılı, sözlü ve zımni olarak verebilmektedir.  Ancak bu iznin olmaması halinde tasarım hakkına tecavüz ortaya çıkacaktır. Bu kapsamda ürünün ticari dolaşıma sokulması yeterli olup ürünün nerede üretildiği önem arz etmemektedir.

Aynısını veya ayırt edilemeyecek kadar benzerini satmak veya sözleşme yapmak

Bu hüküm kapsamında tasarım hakkına tecavüz hallerinin üçüncüsü, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu hükümlerine göre koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini satmak veya sözleşme yapmak için öneride bulunmaktır. Satmak fiilinin yanısıra ilgili hüküm uyarınca sözleşme yapmak için öneride bulunmak da tasarım hakkına tecavüz hali olarak değerlendirilecek ve öneride bulunan tarafın tek taraflı irade beyanıyla tecavüz oluşacaktır.

Aynısını veya ayırt edilemeyecek kadar benzerini ticari amaçla kullanmak veya bulundurmak

Bu hüküm kapsamında tasarım hakkına tecavüz hallerinin dördüncüsü, izinsiz olarak tasarımın ticari amaçla kullanılması ve bulundurulmasıdır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu hükümlerine göre koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini izinsiz olarak ticari amaçla kullanmak veya bulundurmak tasarım hakkına tecavüzü ortaya koyacaktır. Burada bu tasarım hakkını ihlal eden kişi veya kişiler bu fiili ticari bir amaçla gerçekleştirmelidir.

Aynısını veya ayırt edilemeyecek kadar benzerini ithal işlemine tabi tutmak

Bu hüküm kapsamında tasarım hakkına tecavüz hallerinin sonuncusu, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu hükümlerine göre koruma kapsamındaki bir tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün aynısını veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzerini ithal işlemine tabi tutmaktır. Bu ithal işleminin ticari amaçlarla gerçekleştirilmesi gerekecektir.

Yukarıda belirtmiş olduğumuz tasarım hakkına tecavüz için belirtilen kullanım halleri birbirinden bağımsız olup tüm hallerin birlikte gerçekleşmesi aranmamaktadır. Bu hallerden birinin gerçekleşmesi tasarım hakkına tecavüzün gerçekleşmesi için yeterlidir.

• Tasarım sahibi tarafından lisans yoluyla verilmiş hakları izinsiz genişletmek veya bu hakları üçüncü kişilere devretmek.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Hukuki İşlemler başlıklı 148. maddesi uyarınca coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı dışındaki tüm sınai mülkiyet hakları lisansa konu edilebilecektir. Lisans sözleşmesi yazılı bir şekilde yapılmakta olup bu devir sözleşmesinin geçerliliği ancak noter tarafından onaylama şeklinde yapılmış olmasına bağlıdır. Ancak bu sözleşme çerçevesinde lisans kapsamında verilen hakların genişletilmesi veya sözleşmede düzenlenenin aksine üçüncü kişilere devredilmesi tasarım hakkına tecavüzün bir yansıması olarak karşımıza çıkacaktır.

• Tasarım hakkını gasp etmek

Gasp etme hali, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Tasarımın Gaspı başlıklı 71. maddesinde özel olarak ele alınmıştır.

Tasarım Hakkının Gaspı Kavramı

Tasarım hakkını gasp etme fiili, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Tasarımın Gaspı başlıklı 71. maddesinde özel olarak düzenlenmiştir. İlgili hüküm uyarınca, tasarım başvurusu gerçek hak sahibi olmayan bir kişi tarafından yapılmış veya tasarım bu kişi adına tescil edilmişse veya tescilsiz tasarım gerçek hak sahibi olmayan bir kişi tarafından kamuya sunulmuşsa, bu fiiller tasarımın gaspını oluşturacaktır.

Birden çok kişinin bir tasarıma müştereken sahip olmasına rağmen, tasarım sahiplerinden biri ya da birkaçının kendi adına tasarımı tescil ettirmesi veya tasarımı sahiplenmesi kısmi gasp olarak nitelendirilebilmektedir.

Tasarımın gaspına ilişkin olarak gerçek hak sahibi olduğunu iddia eden kişi, tasarım hakkından doğan diğer hak ve talepleri saklı kalmak kaydıyla, tasarım sahipliğinin kendisine devrini veya tasarım sahibi olarak tanınmayı mahkemeden talep edebilecektir. Yine yukarıda belirtmiş olduğumuz üzere tasarım üzerinde kısmi bir gasp varsa bu gasp konusu kısmi bir hak üzerinde paylı mülkiyet esaslarına göre hak sahipliği tanınması talep edilebilecektir.

Ancak belirttiğimiz bu taleplerin tescilli tasarımın yayımlandığı tarihten veya tescilsiz tasarımın kamuya sunulduğu tarihten itibaren üç yıl içinde ileri sürülmemesi halinde hak düşecektir. Ancak gerçek hak sahibi olmayan kişinin kötü niyetli olması halinde hak düşürücü süre uygulanmayacaktır.

Tasarım Hakkına Tecavüz ve Cezaları

Yukarıda belirtilen fiillerle tasarım hakkına tecavüz edildiği takdirde, tasarım hakkı tecavüze uğrayan hak sahibi ilk olarak tecavüzün tespiti davası açabilir. Tecavüzün tespiti davası, ihlal oluşturduğu iddia edilen fiilin tecavüz oluşturup oluşturmadığının saptanması amacıyla tecavüzün sona erdiği ancak etkilerinin devam ettiği durumlarda açılacaktır.

Yine tasarım hakkı sahibinin tecavüzün durdurulması ve önlenmesi davası açma hakkı da bulunmaktadır. Dava, tasarım hakkı sahibi tarafından tecavüz fiilini gerçekleştirene karşı açılmaktadır.  Tecavüzün durdurulması davası, tecavüzün önlenmesi ihtimalini de kapsamakta olup kural olarak tecavüz sona ermeden açılmalıdır. Tecavüzün önlenmesi davasının açılması içinse halihazırda bir tecavüz tehlikesinin varlığı yeterli olup bu tehlike ve ihtimalin somutlaşmış olmalıdır.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Sınai Mülkiyet Hakkı Tecavüze Uğrayan Hak Sahibinin İleri Sürebileceği Talepler başlıklı 149. maddesi uyarınca, tasarım hakkı sahibinin tecavüzün kaldırılması davası açma hakkı da bulunmaktadır. Bu dava ile tasarım hakkına tecavüz teşkil eden fiilin yarattığı hukuka aykırı sonuçların giderilmesi talep edilmektedir.

Tasarım hakkı sahibi ayrıca tecavüz oluşturan veya cezayı gerektiren ürünler ile bunların üretiminde münhasıran kullanılan cihaz, makine gibi araçlara, tecavüze konu ürünler dışındaki diğer ürünlerin üretimini engellemeyecek şekilde el konulmasını ve el konulan ürün, cihaz ve makineler üzerinde kendisine mülkiyet hakkı tanınmasını mahkemeden talep edebilecektir.

Bu hakkın sahibi yukarıda sayılan taleplere ek olarak tecavüzün devamını önlemek üzere tedbirlerin alınması, özellikle masraflar tecavüz edene ait olmak üzere el konulan ürünler ile cihaz ve makine gibi araçların şekillerinin değiştirilmesi, üzerlerindeki markaların silinmesi veya sınai mülkiyet haklarına tecavüzün önlenmesi için kaçınılmaz ise imhası ile haklı bir sebebin veya menfaatinin bulunması hâlinde, masrafları karşı tarafa ait olmak üzere kesinleşmiş kararın günlük gazete veya benzeri vasıtalarla tamamen veya özet olarak ilan edilmesi veya ilgililere tebliğ edilmesini ve ihtiyati tedbire karar verilmesini mahkemeden talep edebilecektir.

Tasarım Hakkına Tecavüz Halinde Tazminat

Tasarım hakkına tecavüz halinde hak sahipleri bu hakka tecavüz sayılan fiilleri işleyen kişilerden maddi tazminat olarak yoksun kalınan karını talep edebilecektir. Yoksun kalınan kazancın hesaplanmasında, özellikle sınai mülkiyet hakkının ekonomik önemi veya tecavüz sırasında sınai mülkiyet hakkına ilişkin lisansların sayısı, süresi ve çeşidi, ihlalin nitelik ve boyutu gibi etkenler göz önünde tutulmaktadır. 

Yoksun kalınan kazanç, zarar gören hak sahibinin seçimine bağlı olarak, aşağıdaki değerlendirme usullerinden biri ile hesaplanmaktadır:

• Sınai mülkiyet hakkına tecavüz edenin rekabeti olmasaydı, hak sahibinin elde edebileceği muhtemel gelir.
• Sınai mülkiyet hakkına tecavüz edenin elde ettiği net kazanç.
• Sınai mülkiyet hakkına tecavüz edenin bu hakkı bir lisans sözleşmesi ile hukuka uygun şekilde kullanmış olması hâlinde ödemesi gereken lisans bedeli.

Tasarım hakkı sahibi maddi tazminatın yanında manevi tazminat da talep edebilecektir. Burada talep edilen manevi tazminatla amaçlanan, tasarım hakkına tecavüz sebebiyle hak sahibinin ticari kişisel varlığında meydana gelen tüm olumsuz sonuçların ortadan kaldırılmasıdır.

Hakka konu ürün veya hizmetlerin, tecavüz eden tarafından kötü şekilde kullanılması veya üretilmesi, bu şekilde üretilen ürünlerin temin edilmesi yahut uygun olmayan bir tarzda piyasaya sürülmesi sonucunda tasarım hakkı sahibinin itibarı zarara uğradığı takdirde, tasarım hakkı sahibi 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Tazminat başlıklı 150. maddesi uyarınca yukarıda belirtmiş olduğumuz tazminat kalemlerine ek olarak itibar tazminatı da talep edebilecektir. 

Yukarıda hukuki açıdan önem ihtiva eden “Tasarım Hakkına Tecavüz ve Hukuki Sonuçları” konusu genel bir çerçeveyle açıklanmıştır. “Tasarım Hakkına Tecavüz ve Hukuki Sonuçları” konusu oldukça önemli ve hukuki danışmanlık alınması gereken başlıca konulardan biridir. Daha fazla bilgi ve danışmanlık için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.