İçindekiler
Anonim şirketler, yapısı itibarıyla iki temel organı içermektedir. Bu organlar, yönetim kurulu ve genel kuruldur. Kurullar belirli sayılarda üyelerden oluşur. Bu üyelerin de sahip olduğu unvan ve sıfata bağlı olarak elde etmiş oldukları sorumlulukları mevcuttur. Anonim şirketin amacına ulaşmasını sağlamak için üyelerin sorumluluklarını yerine getirmesi önemlidir. Aksi yönde davranış halinde üyelerin sorumlulukları gündeme gelir. Bu sorumluluklar, hukuki ve cezai niteliktedir. Bu yazımızda da anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin sorumluluklarını inceleyeceğiz.
Anonim Şirket Kavramı
Belirli bir miktarda ve paylara bölünmüş bir sermayeye sahip olan şirketler anonim şirkettir. Bu şirketlere sermaye getiren pay sahipleri belirli miktarlarda sermaye taahhüt ederler. Örneğin toplam sermayesi 100.000-TL olan bir anonim şirketin 5 ortağı olduğunu ve hepsinin eşit sermaye getirdiğini varsayalım. Bu durumda her ortağın ayrı ayrı 20.000-TL sermayesi olur. Bununla birlikte, şirket sermayesinin 1.000-TL tutarındaki paylara bölünmüş olması da mümkündür. Bu ihtimalin varlığı halinde şirkete ait toplamda 100 pay mevcut olmuş olur. Bu payları ortaklar kendi aralarında istedikleri gibi paylaşabilirler. Mesela beş ortaktan; biri 15, diğeri 25, biri 20, biri 30, diğeri de 10 pay sahibi olsun. Payların eşit olması şart değildir. Bu nedenle ortaklar hisseleri aralarında istedikleri oranda bölüşmekte özgürdür.
Anonim şirketler, borçlarından dolayı yalnızca malvarlığıyla sorumlu olur. Pay sahipleri de sadece taahhüt etmiş oldukları sermaye payları ile ve şirkete karşı sorumludur. 15.000-TL sermaye taahhüdünde bulunan bir ortak, bu sermayesini şirkete özgülemekle yükümlüdür. Bu şirketlerin ortakları, anonim şirketin borcu nedeniyle kendileri ayrıca sorumlu olmazlar. Yalnızca taahhüt ettikleri sermayeyi şirkete getirmek zorundadırlar.
Anonim şirketin pay sahipleri gerçek kişiler (şahıslar) olabileceği gibi farklı tüzel kişiler de olabilir. Mesela bir şirket başka bir şirketin pay sahibi olabilmektedir.
Şirketin sermayesinin belirli bir miktarı geçmesi gerekmektedir. Şu an yürürlükte olan hükümlere göre başlangıç için ortaya konan sermaye en az 50.000-TL olmalıdır. Ancak, sermayenin artırılmasında yönetim kuruluna tanınmış yetki tavanını gösteren kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş bulunan halka açık olmayan anonim şirketlerde başlangıç sermayesi 100.000-TL olmalıdır. Bu miktarı geçen sermaye taahhüdü halinde anonim şirket kurmak mümkündür.
Anonim Şirket Yönetim Kurulu
Yönetim kurulu, anonim şirketin idare ve temsil işlerini yürüten kuruldur. Bu kurulda belirli miktarda gerçek ve/veya tüzel kişiler yer alır. Yasal olarak zorunlu bir yapıdır. Yasal olarak şirketi temsil yetkisine sahip olduğu için, kararları şirketi de bağlar. İşlemleri süreklilik arz eder ve şirketin devamlılığı açısından büyük öneme sahiptir. Yönetim kurulu genel yetkili organdır. Yani aslında şirket tüzel kişiliğinin hukuki olarak sahip olduğu fiil ehliyetini kullanan icra organıdır.
Yönetim kurulu hakkında detaylı düzenlemeler Türk Ticaret Kanunu‘nda yer almaktadır. Kurula üyelerin çeşitli yollarla seçimi mümkündür. Özellikle ilk kuruluş anında, esas sözleşmede yönetim kurulu üyelerinin gösterilmesi mümkündür. Bunun dışında genel kurulda oy çoğunluğuyla seçim yolu da mevcuttur. Herhangi bir sebeple bir üyenin görevi sona erdiğinde ise kurulun seçeceği bir üye geçici olarak görev yapar. İlk genel kurulda genel kurul, bu üyenin yerine kalıcı üyeyi seçme hakkına sahiptir.
Yönetim kurulu üyelerinin görev süresi azami üç yıldır. Sözleşmede aksine hüküm yoksa üyelerin tam ehliyetli olması ve müflis olmaması gerekir. Bunun dışında sözleşmede ek şartlar mevcut ise bu şartları da karşılamaları gerekir. Kurulun toplantı yeter sayısı, üye tam sayısının salt çoğunluğudur. Karar yeter sayısı ise toplantıdaki üyelerin salt çoğunluğudur. Elektronik ortamda toplantı mümkündür. Aynı şekilde yazılı bir öneriyi imzalamak şeklinde de toplantı olanağı mevcuttur.
Yönetim kurulu kararları kural olarak bir hukuki işlemdir. Dolayısıyla hukuki işlemler için söz konusu olan sakatlık halleri burada da geçerlidir. Kurucu unsurları eksik bir karar yokluk hükümlerine tabidir. Geçerlilik unsurları eksik bir karar ise butlan hükümlerine tabidir. Kural olarak iptal mümkün olmamakla birlikte, bazı hallerde istisnalar mevcuttur. Mesela şirket birleşmesi, bölünmesi ve tür değiştirmesi gibi hallerde iptal davası açılabilir.
Sorumluluk Halleri
Yukarıda açıklamaya çalıştığımız anonim şirket yönetim kurulunun üyelerinin bazı sorumlulukları vardır. Bu sorumluluklar hukuki ve cezai niteliktedir. Bunun dışında sorumluluk hallerini genel ve özel olarak sınıflamak da mümkündür. Genel sorumluluk halleri, kusura dayanan durumlar iken özel sorumluluk halleri ise kanunlarda açıkça yer alan hallerdir. Biz bu sorumluluk hallerini hukuki ve cezai sorumluluklar olarak ayırıp inceleyeceğiz.
Hukuki Sorumluluk Halleri
Yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluk hallerini yukarıda açıkladığımız gibi genel ve özel haller olarak ayırmak mümkündür. Genel sorumluluk halleri, üyelerin kusura dayanan durumlarını ifade eder. Buna göre yönetim kurulu üyelerinin, yetkilerini kullanırken tedbirli bir yönetici gibi hareket etmesi gerekir. Bununla birlikte şirketin menfaatlerini gözetmesi de bu kapsamdadır. Bu yükümlülüklerine aykırı hareket ederek şirkete, pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına zarar veren üye, bundan sorumludur. Bunun için üyenin kusuruyla zarar arasında uygun illiyet bağının mevcut olması gerekir. Ancak üye, üzerine düşen dikkat ve özen yükümlülüğünü yerine getirdiğini ispat ederse sorumlu olmaz.
Türk Ticaret Kanunu’nda özel olarak şirket menfaatlerine aykırılık teşkil eden bazı durumlar vardır. Bu durumlar özel sorumluluk halleridir. Bu halleri şu şekilde sıralayabiliriz:
- Yönetim kurulu üyesi sözleşmede hüküm ve/veya yönetim kurulunun izni yoksa şirketle kendisi veya başkası adına işlem yapamaz.
- Pay sahibi olmayan üye ve bazı yakınlarının şirkete karşı borç altına girmesi mümkün değildir. Aynı şekilde şirketin bunlar için kefalet, garanti, teminat vermesi, sorumluluk veya borç devralması da yasaktır.
- Yönetim kurulu üyelerinin, şirketle aynı alanda kendisi ya da başkası adına işlem yapması yasaktır.
- Üyelerin kendisinin ya da kanunda yer alan yakınlarının kişisel menfaatleri ile şirket menfaatlerinin çeliştiği anlar olması mümkündür. Bu durumda ilgili yönetim kurulu üyesi buna ilişkin müzakerelere katılma hakkını kaybeder.
- Şirkete ait bilgi ve belgelerin kanuna aykırı olması mümkündür. Bu hallerde üyeler, şirkete, pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına karşı sorumlu olur.
- Şirkete sermaye vaat edenlerin ödeme yetersizliği içerisinde olması durumları mümkündür. Bu durumu bilen üyenin buna rağmen taahhüdü onaylaması üyenin sorumluluğunu doğurur. Aynı şekilde taahhüde konu olmayan ya da ödenmeyen sermayenin taahhüt edilmiş/ödenmiş gibi gösterilmesi de aynı şekilde sorumluluk doğurur.
- Yönetim kurulu üyeleri, ayın niteliğindeki sermayenin değeri konusunda yolsuzluk yaparsa bundan da sorumlu olur.
Burada kamu borçlarına ayrı bir parantez açmak gerekir. Şirketin kamu borçlarından, yönetim kurulu tüm malvarlığıyla şahsen sorumludur. Dolayısıyla anonim şirketin diğer borçlarında şirket tüzel kişiliğinin sorumluluğundan farklı istisnai bir sorumluluk çeşidi söz konusudur.
Cezai Sorumluluk Halleri
Ceza hukukunun temel ilkelerinden birisi ceza sorumluluğunun şahsi olması ilkesidir. Buna göre bir suçun faili herhangi bir şirket olması mümkün değildir. Çünkü şirketler her ne kadar tüzel kişiliği olsa da ceza hukuku anlamında bir kişi değildir. Bu nedenle bir suçun faili ancak ve ancak gerçek kişi(ler) olabilir. Bu nedenle anonim şirketin dahil olduğu durumlarda, sorumluluğu bir gerçek kişiye yöneltmek gerekecektir. Bu kişi anonim şirketlerde, şirketi idare ve temsil yetkisine sahip yönetim kurulu üyeleridir. Bu yüzden anonim şirketlerde cezai sorumluluk yönetim kurulu üyelerine aittir.
Cezai sorumluluğa ilişkin çeşitli kanunlarda düzenlemeler vardır. Bu nedenle her kanun özelinde incelemekte yarar vardır.
Türk Ticaret Kanunu
Kanun’da cezai sorumluluk halleri detaylı bir şekilde yer almaktadır. Bu fiilleri işleyen kişiler, fiile göre idari veya adli para cezası ile ya da hapis cezası ile karşılaşabilmektedir. Para cezaları yönetim kurulunun kanuni sorumluluklarını yerine getirmemesi halinde söz konusu olur. Hapis cezası ise daha çok gerçeğe aykırı ve sahte işlemler yapmak halinde söz konusudur.
Türk Ceza Kanunu
Türk Ceza Kanunu’nun çeşitli maddelerinde yönetim kurulu üyelerinin sorumlu olduğu haller yer almaktadır. Mesela dolandırıcılık suçunu ticari faaliyetler sırasında işleyen yönetim kurulu üyesi bu suçun nitelikli halinden ceza alır. Yine şirket hakkında yanlış bilgi paylaşan yönetim kurulu üyeleri bu suçtan sorumludur. Bununla birlikte, ticari nitelikteki şirket sırlarını görevi itibarıyla açıklayan üyelerin de cezai sorumluluğu vardır.
Bunlara ek olarak, kişisel verileri korumak amacıyla kanunda yer alan suçları işleyen yönetim kurulu üyelerinin de sorumluluğu söz konusudur.
Vergi Usul Kanunu
Vergi Usul Kanunu’nda vergi kaçakçılığı suçu yer almaktadır. Kabaca şirketin normalde ödemesi gerekenden daha az vergi ödemesi halinde bu suç söz konusu olur. Bu nedenle Kanun’da sayılan fiilleri işleyenler çeşitli yaptırımlarla karşı karşıya kalmaktadır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
İşverenlerin bu Kanun’dan doğan sorumluluklarını yerine getirmemesi halinde adli-idari para cezasının yanı sıra çeşitli hallerde hapis cezası da söz konusu olur. Özellikle de ölüm veya yaralanma ile sonuçlanan iş kazalarında, yönetim kurulu üyelerinin hapis cezası ile karşılaşması söz konusu olabilir.
Sermaye Piyasası Kanunu
Sermaye Piyasası Kurulu’nun kararlarına uymayan yönetim kurulu üyeleri için idari para cezası söz konusudur. Bunun dışında sermaye piyasası araçları üzerinden kanuna aykırı olarak menfaat elde eden üyeler için hapis ve para cezası mevcuttur.
İcra ve İflâs Kanunu
Borca batık şirketin iflasını istemeyen yönetim kurulu üyeleri için alacaklıların şikayeti üzerine hapis cezası mevcuttur. Ayrıca alacaklılara zarar vermek kastıyla borçlarını ödemeyen yönetim kurulu üyeleri için hapis ve adli para cezası söz konusudur.
Anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin sorumlulukları hakkındaki bu yazımız bilgilendirme amaçlıdır. Hukuki bir görüş ya da tavsiye içermemektedir. Herhangi bir sorununuz olduğunda uzman bir avukattan destek almanızı öneririz.
