İçindekiler
Şirketler hukukuna göre şirketlerin ortaklarının şirket üzerinde hak sahipliği vardır. Bu hak sahipliği, temelini ortağın şirketteki sermayesinden almaktadır. Yani ortak, şirkete belirli bir miktarda sermaye özgülemektedir. Ortağın şirkete özgülediği sermaye, şirketten belirli bir miktarda pay, diğer adıyla hisse almasını sağlar. Bu payları şirkete sermaye koyan herkesin iktisap etme hakkı vardır. Peki şirketin kendi payını iktisap etmesi mümkün müdür? Mümkünse bu nasıl gerçekleşir? İşte bu yazımızda anonim şirketin kendi paylarını iktisap etmesi kavramını inceleyeceğiz. Önce pay kavramına göz atalım.
Pay Kavramı
Yukarıda da açıkladığımız üzere, anonim şirketin ortakları şirkete belirli miktarda sermaye özgülemekle yükümlüdür. Bu sermaye, ortakların belirlediği şekilde ve miktarda paylara bölünür. Bu paylar, aslında somut bir varlık değillerdir. Sahibi olan kişiye, yani ortağa şirket ortaklığına bağlı hak ve sorumluluklar yükler. Bu nedenle aslında pay kavramını sahibine şirket ortağı olmanın getirdiği hak ve yükümlülükleri getiren varlık olarak tanımlamak da mümkündür. Bir diğer deyişle, kişiyi o şirketin ortağı yapan şey sahip olduğu paydır.
Yukarıdaki örneğimizde de belirttiğimiz üzere, ortakların pay oranları getirdikleri sermaye miktarına ve aralarındaki anlaşmaya bağlıdır. Kural olarak eşit sermaye getiren ortakların payları da eşittir. Ancak aksine anlaşma mümkündür. Aynı şekilde, farklı miktarlarda sermaye getiren ortakların eşit pay sahibi olmaları da mümkündür.
Paylar, mali nitelikleri, cismani varlıkları, imtiyazlı olup olmaması ve getirdiği hak/yükümlülükler itibarıyla çeşit çeşittir. Bu nedenle pay türlerini kategorilerine ayırarak incelemekte fayda vardır.
Pay, kendi başına yazılı bir belge olmamakla birlikte ortakların iradesiyle yazılı bir belge olarak oluşturulabilir. Bu belge, yalnızca payı belgeleyen bir ispat aracı niteliğine sahiptir. Bu belgenin uygulamadaki adı pay (hisse) senedidir. Ancak pay senedinin taşıması gereken bazı şartlar vardır. Kural olarak yalnızca nama yazılı ve hamiline yazılı pay senetleri mümkündür. Farklı bir senet çeşidi yasaktır.
Anonim şirketler için pay kavramını ve türlerini detaylı incelediğimiz şu yazımıza da göz atmanızı öneririz.
Anonim Şirketin Kendi Paylarını İktisap Etmesi
İktisap Kavramı
İktisap, sözlükte bir şeyi elde etmek, o şeyi kazanmak anlamına gelir. Hukuki anlamda ise iktisap bir kişinin herhangi bir hakkı ya da o hakkın karşılığı olan menfaati elde etmesidir. Hukuken iktisap iki çeşitlidir: aslen iktisap ve devren iktisap. İlk kez meydana gelen, ortaya çıkan hakkı/menfaati elde eden kişi onu aslen iktisap eder. Bu hakkı/menfaati aslen iktisap eden kişiden devir yoluyla bunu alan kişi ise onu devren iktisap eder.
Anonim şirket payının iktisabı da o payı elde etmek, yani pay sahibi olmak anlamına gelir.
Hukuki Dayanağı
Türk Ticaret Kanunu kural olarak anonim şirketin kendi paylarını iktisap etmesini yasaklamaktadır. Ancak istisnai bazı hallerde iktisap mümkündür. Anonim şirketin kendi payını iktisap etmesi halleri hem Ticaret Kanunu’nda hem Sermaye Piyasası Kanunu’nda yer almaktadır.
Sermaye Piyasası Kanunu
SPK’ye göre halka açık anonim şirketlerin kendi paylarını iktisap etmesi mümkündür. Buna ilişkin usul ve esasları Sermaye Piyasası Kurulu belirler. Kanun’da buna ilişkin detaylı düzenlemeler yer almamaktadır. Ancak Kurul, Kanun’a dayanarak bu esasları belirlemiştir:
- Geri alım işlemlerini yetkili yönetim kurulu yapar. Yönetim kuruluna yetki için verilecek süre azami 18 aydır.
- Payların İMKB’de işlem gören nitelikte olması gerekir. Aynı şekilde bu alımların İMKB’de gerçekleştirilmesi şarttır.
- Bu payların toplam nominal değerinin şirketin mevcut sermayesinin %10’unu aşmaması gerekir. Aşan payların yeniden satışı gerekir.
- Payları azami elde tutma süresi 3 yıldır. Bu sınırı aşmamak üzere şirket süreyi belirleme hakkına sahiptir. 3 yılı geçen paylar için sermaye azaltımı hükümleri geçerlidir.
- Paylar, Türkiye Muhasebe Standardı çerçevesinde, bilançoda özkaynaklar altında bir indirim kalemi olarak izlenir ve finansal tablo
dipnotlarında gerekli açıklamalar yapılır. - Bu payları elden çıkarma, sadece alım programı sona erdikten sonra ve borsada satış yoluyla mümkündür.
- Sermaye artırımı hallerinde sermaye artırım işlemleri bitene kadar pay iktisabı mümkün değildir.
Türk Ticaret Kanunu
TTK’ye göre kural olarak anonim şirketin kendi payını iktisap etmesi yasaktır. Ancak bazı haller bundan istisnadır. Bu kuralın temel amacı şirketin malvarlığını korumaktır.
Genel İktisap Hâli
TTK m. 379, anonim şirketin sermayesinin %10’unu aşan miktarda pay iktisabını yasaklamıştır. Bu nedenle kanun hükmüne uygun olarak %10’u aşmayacak iktisaplar serbesttir. Nitekim aynı maddenin devamındaki hükümlerde iktisabın serbest olduğunu göstermektedir.
Pay iktisabı için genel kurulun bu konuda karar alması ve yönetim kuruluna yetki vermiş olması gerekir. Bu yetki 5 yıl için geçerlidir. Genel kurulun alacağı karar için olağan toplantı ve karar yeter sayısı yeterlidir. Bununla birlikte geçerli bir iktisap için iktisaba konu pay bedellerinin ödenmesi şarttır.
380. madde ise şirketin iktisap amacıyla üçüncü kişilerle yapacağı hukuki işlemlerin batıl olacağını düzenlemektedir. Bu hüküm ile kanun koyucu, 379. madde hükümlerinin etrafından dolaşmayı yasaklamayı amaçlamaktadır.
İstisnai İktisap Hâlleri
Bununla birlikte kanunda bazı çok sınırlı istisnai haller de pay iktisabına imkan sağlamaktadır. Bunlardan birine göre, yakın ve ciddi bir kayıptan kaçınmak için gerekliyse pay iktisabı mümkündür. Bu halde genel kurulun yetkiye ilişkin kararına da gerek yoktur. Ancak bunun için yönetim kurulunun ilk genel kurula;
- İktisabın sebep ve amacı,
- İktisaba konu payların sayısı, itibarî değerlerinin toplamı ve sermayenin ne kadarını temsil ettiği,
- Bedeli ve ödeme şartları,
Hakkında yazılı bilgi vermesi gerekir.
Bir diğer hâl ise 382. maddede yer alan durumlardır. Bu durumlardan biri gerçekleşmişse pay iktisabı 379. madde şartlarına tabi olmadan mümkündür. Bu hâller şunlardır:
- Sermayenin azaltılması söz konusuysa,
- Küllî halefiyet kuralının gereğiyse,
- Bir kanuni satın alma yükümünden doğuyorsa,
- Bedellerinin tümü ödenmiş olmak şartıyla ve cebrî icradan, bir şirket alacağının tahsili amacına yönelikse,
- Şirket, menkul kıymetler şirketiyse.
Bu durumlarda herhangi bir şarta bağlı olmaksızın pay iktisabı mümkündür.
Son durum ise ivazsız iktisap hâlidir. Anonim şirket, payların tamamının bedelini ödemiş ise ivazsız olarak kendi paylarını iktisap etme hakkına sahiptir.
İktisaba konu paylar, anonim şirkete aittir. Anonim şirket, iktisap ettiği payların değerlerini karşılayacak tutarda yedek akçe ayırmak zorundadır. Bu paylar diğer paylardan ayrı olarak ekstra herhangi bir hak vermez. Şirketin sonrasında yasal süresi içerisinde bu payları elden çıkarması gerekir. Bu süre, hukuka uygun işlemlerde 3 yıl, hukuka aykırı işlemlerde ise 6 aydır. Aksi takdirde sermaye azaltımı yoluyla bu paylar elden çıkarılır. Hukuka aykırı iktisap hallerinde yönetim kurulunun sorumluluğu söz konusu olur.
Anonim şirketin kendi paylarını iktisap etmesi hakkındaki bu yazımız bilgilendirme amaçlıdır. Hukuki görüş ya da tavsiye içermez. Herhangi bir hukuki sorununuz olduğunda uzman bir avukattan destek almanızı öneririz.
