Anonim Şirketlerde Azınlık Hakları

Anonim şirketler çok hisseli yapıya sahiptir. Hissedarların pay oranına bağlı olarak, azınlığın çoğunluk hisse sahiplerine göre karşı karşıya kalabileceği haksızlıklar göz önüne alınarak kanun koyucu tarafından Türk Ticaret Kanunu ile anonim şirketlerde azınlık hakları güvence altına alınmıştır. Azınlık, ortaklığın toplam sermayesinin onda birine sahip ortaklar için kullanılan bir terimdir. Kanun ile güvence altına alınan anonim şirketlerde azınlık haklarına koruyucu haklar denebilir.

Genel Kurul’u toplantıya çağırma hakkı, toplantıda gündeme madde ekletme hakkı, özel denetçilerin azli ve yenisinin atanmasını talep hakkı, Genel Kurul toplantısının ertelenmesini talep etme hakkı, bilgi alma ve inceleme hakkı, haklı sebeplerle şirketin feshi davasını açma hakkı, finansal tabloların görüşmelerini erteletme hakkı, özel denetim isteme hakkı, nama yazılı hisselerin bastırılmasını talep etme hakkı; anonim şirketlerde azınlık haklarıdır.

Anonim Şirketlerde Azınlık Haklarının Korunması

Şirkette çoğunluğu oluşturan pay grubu, kendi menfaatlerini diğerlerinden üstün tutarak şirketin yönetimini elinde bulundurmak için bazı yöntemler geliştirebilir. Azlığı saf dışı bırakacak şekilde hareket edilmesinin önüne geçilmesi gerekmektedir. Bu sebeple şirketteki eşitliğin bozulabilmesi için dahi kanunda belli sınırlar öngörülmüştür. Azınlığa, çoğunluk karşısında bazı üstün haklar tanınması, çoğunluğu denetleme imkânı verilmesi pay sahiplerinin tamamının söz sahibi olabilmesini teminat altına almıştır. Küçük yatırımcıların korunması ve çoğunluğun dürüstlük kurullarına uymasının sağlanması büyük önem taşımaktadır.

TMK’nın 2. maddesi, çoğunluğun dürüstlük kurallarını göz ardı edebileceği ve kötüniyetle yönetimi ele geçirmek isteyebileceği durumlarda uygulama alanı bulmakta ve pay sahiplerini korumada kullanılabilmektedir.

Anonim Şirketlerde Azınlık Pay Sahiplerine Tanınmış Haklar

Azınlık hakları, bireysel haklardan farklıdır. Bireysel haklara sahip olmak için tek bir oy bile yeterlidir ancak azınlık haklarında belirli bir pay oranına sahip olma şartı aranmaktadır. Azınlık haklarının kullanımı zorlaştırılamaz, aksine küçük yatırımcıların şirkette söz sahibi olmasının kolaylaştırılması, bir nevi menfaat dengesinin sağlanması için getirilmiş haklardır. Azınlık, çoğunluğun denetim unsurunu oluşturur ve ortaklıktaki çoğunluğun dikkatli davranmasını sağlamak amaçlanmıştır. Azınlık haklarından feragat etmek mümkün değildir, vazgeçilmez haklardır. Ancak azınlık pay sahibinin koruma yoluna başvurup başvurmama konusunda seçim hakkı bulunmaktadır. Azınlık hakları, olumlu azınlık hakları ve olumsuz azınlık hakları olmak üzere iki ayrı grupta incelenebilir:

Olumlu Azınlık Hakları

Anonim şirketlerde çoğunluk ilkesi geçerli olsa da bu hak kanun koyucu tarafından sınırlandırılmış ve zaman zaman azınlığa üstünlük kazandıran haklar verilmiştir. Olumlu azınlık hakları, azınlığın şirkette söz sahibi olabilmesi için getirilmiş söz konusu üstünlüğü sağlayan haklarındandır. YK’da temsil edilme (eğer ana sözleşmede öngörülmüş ise), GK’yı toplantıya davet edebilme ve gündeme madde ekletme, bilançoların görüşmelerini erteletme, denetçinin azlini isteme ve yenisinin atanmasını sağlama, özel denetçi atanmasını talep hakkı, denetçilere şikâyet, pay senedi basılmasını isteme, şirketin haklı nedenle feshini isteme olumlu azınlık haklarıdır.

Olumsuz Azınlık Hakları

Azınlık, olumsuz yönde oy kullanarak istemediği bir kararın oluşmasına engel olabilmektedir. Azınlığın bu şekilde olumsuz yönde hareket edebilmesi, olumsuz azınlık haklarının kanun ile güvence altına alınmasından ileri gelmektedir. Anonim şirketin çoğunluk kısmı karar alma konusunda kanunun aradığı gerekli çoğunluğu sağlasa dahi kanun azınlığı güvence altına alarak olumsuz oy kullanma hakkıyla kararın alınmasının önüne geçilebilmesini sağlamıştır. Sulh ve ibraya engel olma, ağırlaştırılmış nisaplarda olumsuz oy ile engel olma, finansal tabloların görüşülmesini engelleme ortaklara tanınan olumsuz azınlık haklarıdır.

Anonim Şirket Ortaklarının Hakları

Anonim şirketlerde çok sayıda pay sahibinin bulunması sebebiyle şirket içi menfaat çatışmaları sık sık yaşanabilmektedir. Kanun koyucu veya şirket esas sözleşmesi tarafından belirli hakların güvenceye alınmasıyla bu durumun önüne geçilmek istenmiştir.

Pay sahipleri sahip oldukları pay doğrultusunda belirli haklar kazanırlar. Bu hakların kazanılması kanun veya ana sözleşmeye bağlıdır ve ortaklıktaki menfaatlerin dengeli olarak korunması için düzenlenmiştir. Getirilen bu düzenlemelerle şirketten kâr elde etmek değil, şirketin hukuka uygun ve adaletli bir şekilde yönetilmesini sağlamak amaçlanmıştır. 

Anonim şirket ortaklarının sahip olduğu haklar mali haklar ve şahsi haklar olarak iki gruba ayrılabilir. Kişisel haklar; genel kurula katılma hakkı, oy kullanma hakkı, bilgi alma hakkı ve inceleme hakkı, iptal davası açma hakkıdır.

Şahsi haklar şöyledir;

1. Oy hakkı: Anonim şirketlerde söz sahibi olmanın ve yönetime katılmanın en önemli göstergesi tek taraflı yenilik doğuran bir hukuki işlem ve bireysel hak olan oy hakkını haiz olmaktır. Oy hakkının kullanılmasıyla pay sahipleri şirketin karar mekanizmasına katılmaktadır.
2. Genel Kurul’a katılma hakkı: Pay sahipliğinden doğan görüş belirtme, konuşma, oy kullanma, öneride bulunma gibi haklar genel kurulda kullanılır. Bu sebeple bütün pay sahiplerinin genel kurula katılma hakkı bulunmaktadır.
3. Bilgi alma ve inceleme hakkı: Pay sahibi şirkete belli bir yatırım yapmış, sermaye koymuş kişidir ve bu sermayesinin güvende olduğunu, şirketin mali durumunu bilmesi gerekir. Pay sahiplerine bilgi alma ve inceleme hakkının tanınmasıyla birlikte ortaklık değerleri korunmaktadır.
4. İptal davası açma hakkı: TTK’nın 381. maddesine göre; Anonim şirket ortakları, kanun veya esas sözleşme hükümlerine ve özellikle objektif iyi niyet kurallarına aykırı olan genel kurul kararları aleyhine, toplantı tarihinden itibaren üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde iptal davası açma hakkına sahiptir.

Mali haklar ise şöyledir;

1. Kar payı hakkı: Anonim şirketlerin kurulmasındaki esas amaç kâr elde etmektir, pay sahipleri de servetlerinden belirli bir miktar nakdî parayı sermaye olarak anonim şirkete yatırıp kâr elde etmeyi amaçlar. Bu nedenle kâr elde etmek pay sahiplerinin gelir etme amacına yönelik sahip olduğu en temel mali haktır ve kanunla güvenceye alınmıştır. Kâr, imtiyazlı paylar istisna olmak üzere paya göre dağıtılır.
2. Tasfiye payı hakkı: Anonim ortaklıklar kuruldukları gibi çeşitli sebeplerle de sona erebilirler. Ortaklığın sona ermesi durumunda her pay sahibi tasfiye payını alma hakkına sahiptir. Şirketin sona ermesi hâlinde her pay sahibi, esas sözleşmede sona eren şirketin mal varlığının kullanılmasına ilişkin, başka bir hüküm bulunmadığı takdirde, tasfiye sonucunda kalan tutara payı oranında katılır. 
3. Bedelsiz payları edinme hakkı: Anonim şirketlerde bedelsiz paylar iç kaynaklardan yapılan sermaye artırımı sonucunda oluşmaktadır. Oluşan yeni paylar için ortaklardan bir bedel alınmaz, bedelsiz olarak verilir. İç kaynaklardan sermaye artırımı sonucunda yeniden değerleme fonunun ve yedek akçelerin esas sermayeye dönüştürülmesi ile yeni paylar oluşabilir. Pay sahipleri, oluşan bu yeni payları oransallık ilkesine uygun olmak şartıyla bedelsiz olarak edinme hakkına sahiptir. Bu bir servet hakkıdır ve getirilmesindeki amaç pay sahibinin paylarının oranını korumaktır.
4. Rüçhan hakkı: 461/1. maddesine göre her pay sahibi, yeni çıkarılan payları, mevcut paylarının sermayeye oranına göre, alma hakkını haizdir. Diğer bir deyişle rüçhan hakkı, yeni payları edinmede mevcut pay sahiplerine verilen önalım veyahut öncelik hakkıdır.
5. Tesislerden yararlanma hakkı: Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenmiş bir pay sahipliği hakkı değildir. Bu nedenle temel haklardan sayılmasa da esas sözleşme ile tanınabilir, bazı anonim şirketlerin niteliğinden dolayı da kaynaklanabilir. Başka bir deyişle ortaklık bir veya birden fazla ticari işletme işletmek amacıyla kurulmuş olabilir. Bu sebeple üzerinde durulması gerekmektedir. Anonim şirketlerin işlettiği otel, dinlenme tesisi, spor salonu veya kaplıca gibi işletmeler bulunabilir. İşletmeciliğini yaptığı bu gibi yerlerde anonim şirketler pay sahiplerine tesislerinden yararlanma hakkını verebilir.
6. Hazırlık dönemi faizi hakkı: İşletmenin tam bir şekilde faaliyete başlamasına kadar geçecek hazırlık devresi için pay sahiplerine, Türkiye Muhasebe Standartları’na uygun olmak şartıyla, özellikli varlık niteliğindeki yatırımların maliyetine yüklenmek üzere, belirli bir faiz ödenmesi ana sözleşmede öngörülebilir demiştir.