Cari Hesap Sözleşmesi

Özellikle ticari hayatta tarafların birbiriyle birden fazla kez alışveriş yaptığına şahit olmaktayız. Burada iki tarafın, birbiriyle sürekli ticari olan veya olmayan bir ilişki içerisinde olması söz konusudur. Mesela bir mal üreten firma, o malın ham maddesini üreten bir firmadan ham madde alır. Bu firma da başka bir firmadan hizmet alır. Bu firmalar arasında sürekli bir alışveriş ilişkisi mevcut olur. Bu nedenle firmalar, aralarındaki alacak-borç ilişkisini her seferinde ayrı ayrı ele almak yerine farklı bir yol tercih edebilirler. Belirli dönemlerin sonunda toplam alacak-borç durumunu gösteren bir sistem benimsemek mümkündür. Bunun adı hukuk sistemimizde cari hesap olarak yer alır.

Cari hesap ilişkisinde, prensip olarak tarafların karşılıklı tüm alışverişleri sonucunda toplam alacak-borç miktarı ortaya çıkar. Tarafların birbirinden alacaklı olup olmadığı da buna göre belli olur. Bu nedenle cari hesap ilişkisi taraflar arasındaki alacak-borç ilişkisini kolaylaştıran bir niteliğe sahiptir. Şimdi bunun detaylarına bakalım.

Cari Hesap Kavramı

Cari hesap ile ilgili düzenlemeler Türk Ticaret Kanunu‘nda yer almaktadır. Her ne kadar Ticaret Kanunu’nda yer alsa da cari hesabın illa ticaret yapanlar arasında düzenlenmesi şart değildir. Taraflar ticaret yapmasa da ve cari hesabın konusu ticari işler olmasa da, cari hesap ticari işlerdendir. Bu nedenle taraflar arasında uyuşmazlık olduğunda ticari hükümler uygulama alanı bulacaktır.

Kanun’da cari hesabın net bir tanımı yer almamaktadır. Ancak ilgili maddesinde nasıl olacağına ilişkin bir açıklama mevcuttur. Bu açıklamadan yola çıkarak cari hesabı tanımlamak mümkündür. Buna göre, taraflar arasındaki karşılıklı hukuki ilişkilerden doğan alacak ve borçları tek tek istemek yerine bunları kalem kalem listeleyip hesabın kesilmesinden sonra ortaya çıkan bakiye alacağın istenebildiği hukuki ilişkiler cari hesap sözleşmesi olarak tanımlanabilir.

Cari hesap ilişkisinde taraflar arasında doğan her alacak ayrı ayrı talep edilmeyip hesap dönemi sonundaki nihai alacak talep edilebilir. Örneğin A ile B arasında bir cari hesap ilişkisi olduğunu varsayalım. Hesap dönemi içerisinde A, B’den toplamda 100.000 TL değerinde mal almış olsun. B de A’dan 150.000 TL değerinde hizmet almış olsun. Bu örnekte A, B’ye 100.000 TL borçlanmış ancak B’den de 150.000 TL alacaklı hale gelmiştir. Aynı şekilde B de A’dan 100.000 TL alacaklı hale gelmiş olsa da 150.000 TL de borçlanmıştır. Taraflar, alacaklarını ayrı ayrı tahsil etmek yerine cari hesap yaparak bakiye miktarı talep edebilirler. Bu durumda A, B’den olan 150.000 TL alacağından 100.000 TL borcunu mahsup eder ve neticede B’den 50.000 TL alacaklı olur. B’nin de A’ya borcu 50.000 TL olmuş olur.

Sözleşmede Şekil ve Süre

Cari hesap sözleşmelerinin yazılı şekilde olması zorunludur. Bu şekil şartına uymayan sözleşmeler geçersizdir. Adi yazılı şekil şartı yeterli olup resmi şekil zorunluluğu yoktur. Sözleşmenin süresi belirli ya da belirsiz olabilir. Belirli süreli sözleşmeler, süre sonunda sona erer. Belirsiz süreli sözleşmeler ise taraflardan birinin fesih bildiriminde bulunması ile sona erer.

Sözleşmenin geçerli olduğu süre zarfı içerisinde farklı bir süre kavramı daha vardır. Bu hesap devresi olup tarafların karşılıklı alacak ve borçlarından mahsup işlemi yapıp yeni dönemdeki alacak-borç durumunu hesapladıkları süredir. Bu süre, yıl veya ay gibi belirlenebilir. Hesap devresi sonunda ortaya çıkan alacak-borç miktarı yeni dönem başında alacaklı tarafa alacak, borçlu tarafa borç olarak kaydedilir. Örneğin 1 yıllık cari hesap sözleşmesinde her ayın ilk günü hesap devresi olarak kararlaştırılabilir. Buna göre her ayın ilk günü taraflar karşılıklı alacaklarından mahsuplaşma işlemi yaparlar. Ortaya çıkacak nihai rakam yeni hesap devresine alacaklı için alacak, borçlu için borç olarak kaydedilir. Bir yılın sonunda ortaya çıkan rakam, alacaklının alacağını ifade eder.

Cari Hesap İlişkisinde Yer Alamayacak Alacaklar

Kural her türlü alacağın cari hesap ilişkisinde yer alması mümkündür. Ancak kanun ile bu konuya bazı sınırlamalar getirilmiştir. Buna göre bazı alacaklar cari hesap ilişkisinde yer alamaz. Bu alacaklar şunlardır:

• Takası mümkün olmayan alacaklar,
• Belirli bir amaca harcanacak ya da emre hazır tutulmak üzere teslim olunan para ve mallardan doğan alacaklar,
• Cari hesap sözleşmesinden önce doğan alacaklar (ancak taraflar aksini kararlaştırabilir),
• Komisyon sözleşmesinden doğan ücret ve giderler.

Cari hesaba paradan başka alacakların kaydı da mümkündür. Alacağın muaccel olması yeterlidir.

Cari Hesap İlişkisinin İlerleyişi

Genel itibarıyla cari hesap ilişkisi üç aşamalı bir ilerleyiş döngüsüne sahiptir. Bu aşamaları kısaca açıklamak gerekirse:

1. Hesaba geçirme: Bu aşamada taraflar, karşılıklı alışverişlerini sıralı olarak hesaba kaydederler. Taraflar, birbirleri ile olan alışverişleri sonucunda kimin ne kadar alacaklı/borçlu hale geldiğini listelerler.
2. Takas: Hesap devresi sonunda, hesaba geçirilen karşılıklı alacaklar toplanır mahsuba tabi tutulur. Örneğin A, hesap dönemi içinde B’den toplam 500.000 TL değerinde, B ise A’dan 400.000 TL değerinde mal/hizmet almış olsun. Hesap devresi sonunda B’nin A’dan olan 500.000 TL alacağından A’nın B’den olan 400.000 TL alacağı düşülür. B’nin alacağı 100.000 TL olur.
3. Bakiyenin tespiti: Takas-mahsup sonucunda ortaya çıkan bakiye, yeni hesap devresine alacaklının alacağı, borçlunun borcu olarak geçer. Bu bakiyeye itiraz etmek isteyen taraf, bakiye hesap cetvelini aldıktan sonra bir ay içerisinde yazılı olarak itiraz etmelidir. Aksi takdirde bakiyeyi kabul etmiş sayılır.

Sona Ermesi ve Zamanaşımı

Cari hesap ilişkisi çeşitli şekillerde sona erebilir. Sözleşmenin belirli süreli olup olmamasına göre bu yollar şöyledir:

• Belirli süreli sözleşmeler;
  • Sürenin sona ermesi,
  • Taraflardan birinin iflas etmesi,
  • Taraflardan birinin ölümü veya kısıtlanması
• Belirsiz süreli sözleşmeler;
  • Fesih ihbarı.

Cari hesap ilişkisinden doğan her türlü alacak ve dava hakkı, cari hesap sözleşmesi sona erdikten sonra beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Cari hesap ilişkisi üzerine yazmış olduğumuz bu yazı bilgilendirme amaçlı olup hukuki tavsiye içermemektedir. Herhangi bir hukuki sorununuz var ise uzman bir avukattan destek almanızı öneririz.