İçindekiler
Bir iş sözleşmesi kapsamında bir işverene bağlı olarak çalışan işçiler, işin niteliğine uygun bir şekilde işin daha kısa sürede ve miktar olarak daha fazla yapılmasını sağlayabilecek çeşitli mekanik veya teknolojik araçlar geliştirebilirler. Örneğin bir parça üretiminde çalışan bir işçi, bu parçanın daha kısa zamanda daha fazla üretilebilmesine imkân sağlayan bir makine üretebilir. Bu şekilde işçi tarafından ortaya konan çalışmalar temel olarak buluş olarak adlandırılır. Buluşun, bir işçi tarafından gerçekleştirilmesi halinde buna çalışan buluşu adı verilir. Bu yazımızda çalışan buluşlarını tanımlayacağız.
Çalışan Buluşu, Hizmet Buluşu ve Serbest Buluş Kavramları
Çalışan buluşu, bir işverene bağlı olarak çalışan işçinin işin ifası için faydalı olabilecek bir şeyi meydana getirmesi, üretmesi olarak tanımlanır. İlgili mevzuatta da patent veya faydalı modelle korunabilir nitelikte olan hizmet buluşları veya serbest buluşlar çalışan buluşu olarak tanımlanmaktadır. Bu yönüyle çalışan buluşu, mevzuatta hizmet buluşu ve serbest buluş olarak tanımlanan kavramları da içine alan, genel bir tanımdır.
Hizmet buluşu ise çalışanın, bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği veya işyerinin faaliyet gösterdiği alanlar içinde, büyük ölçüde işletme veya kamu idaresinin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluşları ifade eder. Yukarıda da verdiğimiz örnekte olduğu gibi, bir parça üretimi gerçekleştirilen bir işyerinde çalışan bir işçinin, bu parçanın daha kısa zamanda daha fazla üretilmesini sağlayacak bir makine üretmesi hizmet buluşu olarak tanımlanır. Dolayısıyla aynı zamanda bir çalışan buluşudur.
Serbest buluş ise hizmet buluşu olarak tanımlanamayacak buluşları ifade eder. Yine de nitelikleri itibarıyla serbest buluşlar da bir çalışan buluşudur.
Çalışan Buluşlarının Sağladığı Hak ve Yükümlülükler
6769 sayılı Kanun’da hizmet buluşu, çalışanın, bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletme veya kamu idaresinin deneyim ve çalışmalarına dayanarak, iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş olarak tanımlanmaktadır. Bu kapsama girmeyen buluşlar ise serbest buluş olarak tanımlanır. Kanun, öğrenci ve stajyerler ile ayrıca kanuni ve akdi düzenlemelerdeki hükümler saklı kalmak kaydıyla kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlar için de uygulanmaktadır. Dolayısıyla çalışan buluşlarının kapsamı, yalnızca İş Hukuku kapsamında çalışan işçilerle sınırlı değildir.
Buluşu Gerçekleştiren İşçi/İşçilerin Hak ve Yükümlülükleri
Buluş, bir veya birden fazla işçi tarafından gerçekleştirilmiş olabilir. Buluşu kaç işçi gerçekleştirdiyse, buluşla ilgili tüm hak ve yükümlülükler işçiler açısından ortaktır. Bir başka ifadeyle, tüm hak ve yükümlülükler kendilerine aittir.
Buluşun, işçi(ler) tarafından işverene gecikmeksizin yazılı bildirilmesi gerekir. Kanun burada belirli bir süre öngörmemiştir. Bu nedenle yazılı bildirimin ivedilikle yapılması gerekmektedir. Bu bildirimde, işçi buluşu meydana getirmesine sebep olan teknik problemi, çözümünü ve buluşu nasıl gerçekleştirdiğini açıklamak zorundadır. Buluşun daha iyi açıklanması bakımından gerekli diğer bilgi ve belgelere de bildirimde yer verilir. Çalışan, bildiriminde, kendisine işiyle ilgili olarak verilen yazılı ve sözlü talimatları, yararlanmış olduğu işletme deneyim ve çalışmalarını, varsa buluşun gerçekleşmesinde katkısı olan diğer çalışanları, bu çalışanların katkılarının türünü ve kapsamını ve ayrıca kendisinin ve diğer çalışanların buluştaki katkı paylarını belirtir. Bu unsurları taşıyan yazılı bildirim çalışan tarafından işverene ulaştırılmak zorundadır.
Bildirim işveren tarafından belirlenen birim yetkilisine ya da böyle bir yetkilendirme yapılmamışsa buluşu yapan çalışanın birim yetkilisine varsa işveren tarafından bildirimin yapılmasına ilişkin belirlenmiş usul ve esaslara göre yapılır. Böyle bir usul ve esas belirlenmemişse, işçi doğrudan işverenine yazılı bildirimde bulunabilir.
Kural olarak işçinin yapmış olduğu buluş, hizmet buluşu olarak kabul edilir. Hizmet buluşu, işveren hizmet buluşu üzerinde tam hak talebinde bulunmazsa serbest buluş niteliği kazanır. Serbest buluşlarda hak sahipliği, onu bulana (işçiye) aittir. Çalışan, hizmet buluşunu, serbest buluş niteliği kazanmadığı sürece gizli tutmakla yükümlüdür.
İşverenin Hak ve Yükümlülükleri
Kendisine bir buluş için bildirimde bulunulan işveren, kendisine böyle bir bildirimde bulunulduğunda, bildirimin kendisine ulaştığı tarihi derhal dair yazılı bir bildirim ile buluşu gerçekleştiren işçiye/işçilere bildirir. Bu bildirimin ardından işveren, bildirimde herhangi bir eksiklik olup olmadığını denetler. Bu denetleme süresi iki aydır. Bu süre içerisinde bildirimde herhangi bir eksiklik varsa, işveren işçi(ler)den bu eksikliği gidermesini isteyebilir. Bu süre içerisinde işçiye bir bildirim ulaşmamışsa, işçinin yapmış olduğu bildirim geçerlilik kazanır. Bu aşamada işverenin işçiye yardımcı olması gerekmektedir. Eksikliklerin bir ay içerisinde giderilmemiş olması halinde yapılan bildirim geçersiz sayılır. Dolayısıyla tekrar bildirim yapılması gerekir.
Sınai Mülkiyet Hukukunda temel ilke kişilerin kendi fiziksel ve zihinsel çabalarının ürünü olarak meydana getirdikleri, kendilerine özgü buluşların haklarının korunmasıdır. Bu koruma için de gerçekleştirilen buluşların patenti alınmaktadır. Bu patent başvuruları Türk Patent ve Marka Kurumu’na (TÜRKPATENT) yapılmaktadır. Kabul edilen başvurulara konu buluşlar üzerinde hak sahiplerinin koruma talep etme hakları olur ve hakka herhangi bir tecavüz gerçekleştirilmesi halinde gerekli hukuki başvurular yapılabilir.
Başvuru Hakkı
Çalışan buluşlarında Türk Patent ve Marka Kurumu’na başvuru hakkı işverene aittir. İşveren, çalışan(lar)ı tarafından yapılan bildirimler üzerine kuruma başvuru yapmak zorundadır. Ancak durum ve şartlar, objektif olarak bakıldığında buluşun gizli tutulmasını gerektiriyorsa işveren bu durumda başvuru yapmaktan kaçınabilir.
İşverenin başvuru hakkına sahip olabilmesi için buluş üzerinde hak talep etmesi gerekir. Bunun için işçiye, işçinin kendisine bildirimde bulunduğu tarihten itibaren dört aylık süre içerisinde bildirimde bulunması gerekir. Bu süre içerisinde bildirimde bulunulmazsa buluş serbest buluş niteliği kazanır.
İşverenin buluş üzerinde hak talep etmesi halinde, bu talep bildiriminin işçiye ulaştığı tarih itibarıyla buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçer.
İşveren, buluş üzerinde tam ya da kısmi hak talebinde bulunabilir. İşveren, kısmi hak talebinde bulunursa buluş serbest buluş niteliği kazanır ancak işveren yine de bu buluşu kullanabilir. İşçi de bunun karşılığında işverenden makul bir bedelin kendisine ödenmesini isteyebilir. Bu kullanım, işçinin buluşundan yararlanmasını engelliyorsa, işverenden tam hak talep etmesini ya da kullanım hakkından vazgeçmesini isteyebilir. İşveren, bu talebe iki ay içerisinde cevap vermezse kullanım hakkını kaybeder.
İşverenin tam hak talep etmesi halinde, işçiler işverenden buluştan yararlanmanın karşılığı olarak bir ücret talep edebilirler. Aynı şekilde işveren de kuruma başvuru yaptıktan sonra kurumun başvuruda bir eksiklik bulunmadığına ilişkin bildiriminin kendisine ulaşmasından sonra en geç iki ay içerisinde işçilere teşvik primi ödemekle yükümlüdür. Birden fazla işçi tarafından gerçekleştirilen buluşlarda, ödenecek ücret işçilerin buluşa olan katkıları oranında işçilere paylaştırılır. İşveren, tam hak talebi varsa işçilere buluşu fiilen kullansa da kullanmasa da ücret ödemek zorundadır. Kısmi hak talebinde ise buluşu fiilen kullanması gerekir.
İşverenin bir diğer yükümlülüğü ise buluşa ilişkin bilgilerin gizli tutulması yükümlülüğüdür. İşveren, buluş üzerinde tam hak talebinde bulunmuyorsa buluşa ilişkin bilgileri gizli tutmak zorundadır.
Kamu Çalışanlarının Durumu
SMK kapsamında kamu çalışanları da buluş gerçekleştirebilmektedir. Ancak kamu çalışanlarının buluş gerçekleştirmesi halinde diğer işçilerden farklı bazı durumlar husule gelebilmektedir. SMK, açıkça kanun hükümlerinin kamu çalışanları hakkında da uygulanabileceğini belirtmekle birlikte, kanunda ya da sözleşmede yer alan hakların da saklı tutulduğunu belirtmektedir. Dolayısıyla SMK’nin aksine kanun ya da sözleşme hükümleri var ise bunlar öncelikle uygulanacaktır.
Bir diğer fark ise buluşu gerçekleştirenlere ödenecek ücret noktasında bulunmaktadır. Kanun’da kamu çalışanlara ödenecek ücretle ilgili çeşitli sınırlandırmalar yapılmıştır. Diğer işçiler nezdinde ise böyle bir sınırlama bulunmamaktadır. Kanun’da ve Yönetmelik’te belirlenen ilkeler çerçevesinde hesaplanacak bedeller işçilere ödenecektir. Kamu çalışanları için ise hesaplanacak bedellerden ayrı olarak bazı sınırlamalar yapılmıştır. Ayrıca serbest buluşlar için kamu çalışanlarına bedel ödenmeyeceği de hüküm altına alınmıştır.
Çalışan buluşları ile ilgili işbu yazımız genel bilgi verme amaçlı olup herhangi bir hukuki tavsiye içermemektedir. Hukuki bir sorununuz olduğunda mutlaka uzman bir avukattan profesyonel destek almanızı tavsiye ederiz.
