Tasarım Hakkı

Tasarım hakkı ve buna ilişkin hukuki korumanın kapsamı, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Tasarım başlıklı üçüncü kitabında ve buna ilişkin olarak ortaya konan ikincil mevzuatta düzenlenmektedir.  Bu yazımızda sizlere AEY Legal olarak tasarımın tanımı, tasarım hakkının niteliği, tescilli ve tescilsiz tasarımlar ile bu tasarımların korunması ve korunma şartları hakkında bilgi sunacağız.

Tasarım Nedir?

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (“SMK”); kopyalanma, taklit, haksız kazanç elde edilmesi gibi muhtemel risklerden kaçınmak amacıyla tasarımı ile öne çıkan, ayırt edici özelliklere sahip ve ekonomik kazanç sağlayan ürünleri tasarım başlığı altında koruma altına almaktadır.

Tasarım, SMK’nın Tasarım ve Ürün başlıklı 55. maddesinde tanımlanmaktadır. İlgili tanım uyarınca, ürünün tümü veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümü tasarım kapsamında korunacaktır. Örnek olarak bir telefonun dış görünümü, Kanun uyarınca tasarım kapsamında korunabilecektir.

Tasarım tanımının yanında bu görünümü ortaya koyan kişi olan tasarımcı, korumaya konu olan tasarımı tasarlayan kişiyi ifade eder.

SMK’nın Tasarım ve Ürün başlıklı 55. maddesinin (4) numaralı fıkrası uyarınca tasarım, bu kanun hükümleri uyarınca tescil edilmesi halinde tescilli tasarım, ilk kez Türkiye’de kamuya sunulmuş olması halinde tescilsiz tasarım olarak korunacaktır.

Tescilli ve Tescilsiz Tasarımlar

Sınai Mülkiyet Kanunu ve ilgili mevzuat uyarınca tasarımlar tescilli ve tescilsiz tasarımlar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

Tescilli tasarımlar, sahibine inhisari yetkiler vermekte ve mutlak bir hak ağlamaktadır. Tescilli tasarım sahibi, tasarıma ilişkin haklarını ihlal eden/tecavüz eden kişiye karşı tescilden ileri gelen yetkisini öne sürer.

Tescil edilmeyen tasarım özellikle hızlı tüketimin söz konusu olduğu moda, tekstil, takı sektörü gibi sektörlerde görülmektedir. Bu sektörlerde tescil işlemleri uzun ve uğraştırıcı olduğu ve üretim/tüketim hızına yetişmesi mümkün olmadığından tescilsiz tasarımların korunması kapsamında hukuki korumadan yararlanacaktır. Bir tescilsiz tasarım, ilk kez Türkiye’de kamuya sunulmuş olması şartıyla korunur. Tescilsiz tasarımın koruma süresi kamuya sunulmasından itibaren üç yıldır. Ancak tasarım bu korumadan yararlanmak için daha önce dünyanın hiçbir yerinde kamuya sunulmamış olmalıdır. Dolayısıyla tescilli tasarımlara göre daha sınırlı bir korumaya sahiptir.

Tasarım bir tescilsiz tasarım olarak korunduğu takdirde tasarımın aynısının veya genel izlenim itibarıyla ayırt edilemeyecek kadar benzeri kopyalandığı takdirde, tasarımın kamuya sunulmasından itibaren üç yıl süresince tasarım hakkı sahibi tarafından haksız fiillerin engellenmesi talep edilebilecektir.

Tasarım Hakkının Niteliği

Tasarım hakkının niteliği, tescilli ve tescilsiz tasarımlara göre farklılık göstermektedir.

Tescil edilen tasarımdan doğan haklar tasarım sahibine tekel haklar sağlarken, tasarım hakkı sahibi bu tekel niteliğinde hakları herkese karşı ileri sürer. Bu tekel hakları ihlal eden kişilerin iyi veya kötü niyetli olmasının hukuki sonuçlar açısından bir farkı yoktur. Üçüncü kişiler tasarım hakkı sahibinin izni olmadan tasarım veya tasarımın uygulandığı ürünü üretemeyecek, piyasaya sunamayacak, satamayacak, ithal edemeyecek, ticari amaçla kullanmayacak veya bu amaçlarla elde bulunduramayacak ve sözleşme yapmak için öneride bulunamayacaktır.

Tescil edilmeyenler ise koruma kapsamı tescilli tasarıma nazaran daraltılmıştır. Yalnızca tasarımın kopyalanmasını önleyici bir etkiye sahiptir. Tescilsiz tasarım hakkının üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi için bu hakkı ihlal eden kişi kötü niyetli olmalıdır. 

Tescilli ve Tescilsiz Tasarımların Korunması

Türk Patent ve Marka Kurumu tarafında başvuru şartları ve rüçhan hakkı kapsamında yapılacak inceleme sonucunda eksiklik bulunmaması veya bu eksikliklerin süresi içinde giderilmesi halinde tasarım artık hukuken koruma altına altındadır. Tasarım koruması başvuruda bir eksiklik olmadığı takdirde başvuru tarihinden itibaren, eksikliklerin olması halinde eksikliklerin giderildiği tarihten itibaren başlayacaktır.

Ancak Türk Patent ve Marka Kurumu;

• Tasarım tanımına uygun olmayan,
• “Yenilik” ve “ayırt edici nitelik” şartlarını taşımayan,
• Kamu düzeni veya genel ahlaka aykırı olan,
• Ürünün teknik fonksiyonunun zorunlu kıldığı görünüm özellikleri olan tasarımlar,
• Tasarımın kullanıldığı veya uygulandığı ürünün, başka bir ürüne mekanik olarak monte edilmesi veya bağlanması için belirli biçim ve boyutlarda üretilmesi zorunlu ürünlerin görünüm özellikleri,
• Hükümranlık alametleri ile bu kapsam dışında kalan ancak kamuyu ilgilendiren, dini, tarihi ve kültürel değerler bakımından halka mal olmuş ve ilgili mercilerin tescil izni vermediği işaretlerin, armaların, nişanların veya adlandırmaların uygunsuz olduğu

Tasarımların korunmasını 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamı dışında bırakmıştır.

SMK’nın Tasarımın Koruma Süresi ve Yenileme başlıklı 69. maddesi uyarınca tescilli tasarımların koruma süresi başvuru tarihinden itibaren beş yıldır. Bu süre beşer yıllık dönemler halinde yenilenmek suretiyle toplam yirmi yıla kadar uzatılabilecektir.

Tescilsiz tasarımlarda ise koruma süresi koruma talep edilen tasarımın kamuya sunulduğu ilk tarihten itibaren üç yıldır. 

Tasarıma ilişkin tescil, tasarım sahibinin talebi ve yenileme ücretinin ödendiğine ilişkin bilginin süresi içinde Türk Patent ve Marka Kurumu’na sunulması şartıyla yenilenebilecektir. Bu süre koruma süresinin erdiği tarihten önceki altı ay olup, aynı süre içinde yenileme ücretinin ödendiğine ilişkin bilgi de Türk Patent ve Marka Kurumu’na verilmelidir. Bu süre içinde yenileme talebinde bulunulmaması veya yenileme ücretinin ödenmesine ilişkin bilginin Türk Patent ve Marka Kurumu’na sunulmaması halinde, yenileme talebi koruma süresinin sona erdiği tarihten itibaren altı aylık süre içinde yine kurum tarafından belirlenecek ek ücretin ödenmesi şartıyla da gerçekleştirilebilecektir. Yenileme sonucunda bu husus, Türk Patent ve Marka Kurumu’na ait sicile kaydedilecek ve yine bu kurum tarafından çıkarılan bültende yayımlanacaktır.

Ancak bir tasarımın yukarıda belirtildiğinin aksine yenilenmemesi halinde tasarım hakkı, koruma süresinin son tarihinde sona erecektir.

Tasarımın Korunma Şartları

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca tasarımlar “yenilik” ve “ayırt edici nitelik” şartlarını sağlaması şartıyla korunabilecektir. 

“Yenilik” şartıyla bir tasarımın aynısının tescilli tasarım için başvuru veya rüçhan tarihinden önce, tescilsiz tasarımların ise kamuya ilk sunulduğu tarihten önce dünyanın herhangi bir yerine kamuya sunulmamış olması kastedilmektedir. 

“Ayırt edici nitelik” şartıyla kastedilense bir tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenimle tescilli tasarım için başvuru veya rüçhan tarihinden önce ve tescilsiz tasarım için tasarımın kamuya ilk sunulduğu tarihten önce kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımın aynı kullanıcı üzerinde yarattığı genel izlenim arasında bir farklılık olmasıdır. Bilgilenmiş kullanıcı, tasarımı ait olduğu ürünü görünüm ve işlevi yönünden bilen ve daha önce bu ürünü belli bir süre kullanmış, ürün hakkında deneyimi olan kişi olarak değerlendirilmektedir.

Yukarıda belirtilen kamuya sunma eylemi; sergileme, satış gibi yollarla piyasaya sürme, kullanma, tarif, yayım, tanıtım veya benzer amaçlı tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Ancak tasarımın gizlilik şartıyla üçüncü bir kişiye açıklanması kamuya sunma sayılmayacaktır.

Yukarıda hukuki açıdan önem ihtiva eden “Tasarım Hakkı” konusu genel bir çerçeveyle açıklanmıştır. “Tasarım Hakkı” konusu oldukça önemli ve hukuki danışmanlık alınması gereken başlıca konulardan biridir. Daha fazla bilgi ve danışmanlık için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.